شیخ محمدرضا طبسی نجفی

شیخ محمدرضا طبسی نجفی

شیخ محمدرضا طبسی نجفی

در هجدهم شعبان سال ۱۳۲۲هجری قمری آنگاه كه پدر و مادرش به زیارت ثامن الحجج مشرف شده بودند پا به عرصه حیات نهاد. پدرش، كه از صالحان و تقواپیشگان و ارادتمندان امام هشتم (سلام‌الله‌علیه) بود، نامش را محمدرضا گذاشت. دوران كودكی و نوجوانی را در طبس گذرانید و مبادی علوم را نزد پدر و سید محمدعلی معروف به میرزا جعفر فراگرفت.

تحصیل در غربت

به سال ۱۳۲۷ق به فرمان پدر به مشهد مهاجرت كرد. در آن هنگام، او پانزده بهار را پشت سر نهاده و با شور و شوقی زایدالوصف برای ادامه تحصیل در حوزه مشهد رحل اقامت افكنده بود. مقدمات و بخشی از مرحله سطح را نزد اساتید معروف حوزه مشهد آموخت: ادبیات عرب را نزد ادیب نیشابوری، اصول را نزد شیخ كاظم دامغانی، قوانین را نزد میرزا محمدحسین شهرستانی و شرح لمعه را نزد سید محمدباقر مدرس.

اما حوزه مشهد نمی‌توانست عطش او را برای فراگیری علوم مختلف اسلامی فرونشاند. از این رو به حوزه علمیه قم هجرت كرد. در آغاز به تكمیل مرحله سطح پرداخت: مكاسب شیخ انصاری و كفایة الاصول آخوند خراسانی را نزد سید علی یثربی كاشانی، رسائل شیخ انصاری را نزد آیت‌الله‌العظمی سید محمدتقی خوانساری و ریاض المسائل را نزد آیت‌الله میرزا جواد آقا ملكی تبریزی فرا گرفت.

سپس به درس خارج فقه و اصول راه یافت. در این مرحله هفت سال از محضر حاج شیخ عبدالكریم حائری یزدی، مؤسس حوزه علمیه قم، بهره گرفت. فلسفه و علوم عقلی را از محضر فیلسوفان فرزانه میرزا علی‌اكبر یزدی و سید ابوالحسن رفیعی قزوینی و فصوص الحكم محیی الدین عربی را نزد عارف و عالم بلندآوازه حضرت آیت‌الله‌العظمی محمدعلی شاه‌آبادی فراگرفت. وی در مدت اقامت خود در قم همواره ملازم استاد و مراد و محبوب خود میرزا جواد آقا ملكی تبریزی (ره) بود و از آن استاد الهی، اخلاق و سیر و سلوك می‌آموخت.

محقق جوان ما در حالی كه مجتهدی توانا بود و به دریافت چندین اجازه اجتهاد نائل آمده بود، باز هم از طلب علم بازنایستاد و پس از چند سال اقامت در قم به نجف اشرف مهاجرت كرد. در حوزه نجف در دروس فقه و اصول، اعلام و بزرگانی چون میرزا محمدحسین نائینی، آقا ضیاءالدین عراقی، شیخ محمدحسین اصفهانی معروف به كمپانی، میرزا علی ایروانی و سید ابوالحسن اصفهانی شركت جست و بهره‌ها گرفت.

سجایای علمی

او از اصحاب مورد اعتماد و از اعضای دفتر استفتائات آیت‌الله‌العظمی سید ابوالحسن اصفهانی، مرجع مقتدر و مورد توجه خاص امام عصر (ارواحناه فداه)، بود و حدود پانزده سال از محضر پرفیض او استفاده نمود. وی در همین زمان از مباحث كلامی و تفسیری عالم عامل و محقق مشهور، آیت‌الله شیخ محمدجواد بلاغی نیز بهره‌ها گرفت و ذخیره‌ها اندوخت. استاد طبسی در تمام این مراحل به عنوان عالمی جدی و پركار و خستگی‌ناپذیر مطرح بود و همگان به او به دیده عظمت می‌نگریستند.

مکارم اخلاقی

محقق بزرگوار ما به تواضع، سعه صدر، خلق نیك، علو همت، بلندی اندیشه، ورع، تقوا، عفت و حیا آراسته بود؛ چنانكه سیمای ظاهری او نیز پرجاذبه بود. او به بزرگان تعظیم می‌كرد و با خردسالان با مهر و عطوفت برخورد می‌نمود. همواره در سلام بر دیگران اعم از کوچک و بزرگ، عوام و خواص سبقت می‌گرفت. ساده‌زیستی و بی‌اعتنایی به زخارف دنیا شیوه او بود. او تا پایان عمر در خانه‌ای قدیمی و محقر زیست و از دنیا جز به قدر ضرورت برنگرفت و قناعت را همواره پیشه خود ساخت.

طبسی از دیدگاه علما و بزرگان

تعداد زیادی از مراجع و شخصیت‌های بزرگ علمی معاصر محقق طبسی درباره مقام شامخ علمی و عملی او سخن گفته‌اند. در این مقال، فقط سخن تنی چند از آنان را می‌آوریم:

۱- مرحوم محقق نایینی

«جناب عالم عامل، فاضل كامل، تكیه‌گاه عالمان تقواپیشه و فضلا، ثقةالاسلام حاج شیخ محمدرضا طبسی - كه همواره خدا او را تأیید كند - از جمله كسانی است كه تمام توان خود را در طلب علم و عمل به كار گرفته تا به درجه والای اجتهاد نائل آمده و به صلاح و ارشاد قرین گردیده است. او می‌تواند به احكامی كه به شیوه متداول میان مجتهدان بزرگ استنباط می‌كند، عمل كند.» (ماه صفر ۱۳۴۹)

۲- آقا ضیاء عراقی

«عالم عامل و فاضل كامل، تكیه‌گاه و پشتیبان فقهای راشدین و عماد فضلا و مجتهدین، شیخ بزرگوار و پاك‌سرشت، ركن مورد اعتماد، غوّاص دریای دانش و محور تقوا و حلم، افتخار اعلام، شخصیت مورد وثوق و سربلند و ستوده همگان، كنز عرفان و نحریر زمان، دانشور راه‌یافته [به قله كمال]، شیخ محمدرضا طبسی كه از وطن خود به نجف مهاجرت كرد و با جدیت و كوشش فراوان در محضر بزرگان و بهره‌گیری از عنصر زمان چنان كوشید كه به مقصود نائل آمد و مجتهدی عادل گردید. پس او را سزد كه به آنچه استنباط كند، عمل نماید و در مسائلی كه اجتهاد كند، تقلید بر او حرام است و او از همان اختیاراتی برخوردار است كه مجتهدان در زمان غیبت امام عصر (عجل‌الله‌فرجه) از آن برخوردارند و او را به تقوای الهی توصیه می‌كنم كه بهترین زاد راه آدمی است.» (سال ۱۳۴۹ق)

۳- سید ابوالحسن اصفهانی

«...جناب عالم و عامل و فاضل كامل، صاحب اندیشه قوی و سلیقه مستقیم، صفیّ و زكیّ (دوست صمیمی و برگزیده و نیكوكار) مورد اطمینان، ثقةالاسلام شیخ محمدرضا طبسی -دامت تأییداته- از كسانی است كه عمر خود را در تحصیل علوم شرعی و تنقیح مبانی نظری آن صرف كرده و در محضر جمعی از بزرگان و بر این حقیر، مدت زیادی افاده و استفاده و تحقیق و تدقیق و جدّ و جهد پرداخته تا آنكه از عالمان برجسته گردیده، از آنان كه مشارالیه بالبنان[۱] گردیده است؛ پس او را سزد كه به احكامی كه به روش متداول میان اعلام استنباط می‌كند، عمل كند، و به او اجازه دادم كه آنچه را روایت آن از طریق من به صحت پیوسته است روایت كند...» ( سال ۱۳۴۸ق)

۴- شیخ عبدالكریم حائری، بنیانگذار حوزه علمیه قم

« (آیت‌الله طبسی) مدتی طولانی در درس من حاضر شده و با جدیت و كوشش فراوان به تنقیح مسائل شرعی از مبانی نظری آن به انسان كه در میان عالمان عامل متداول است، پرداخته است، پس خدای را بر این نعمت عظمی و عطیّه كبری (نعمت و بخشش بزرگ) شكر كند و سپاس گوید...»

۵- شیخ آقا بزرگ تهرانی، فرزانه فرهیخته و كتابشناس بزرگ، صاحب كتاب گرانسنگ الذریعه.

« چون در روز مبعث خاتم پیامبران (صلی‌الله‌علیه‌وآله) از سامراء به نجف اشرف برای زیارت سرور اوصیاء، امیرالمؤمنین (سلام‌الله‌علیه) شرفیاب گشتم، از حسن اتفاق برخورد كردم به دانشور مورد اعتماد بزرگان و دست‌پرورده مجتهدان بزرگوار، عالم عامل و فاضل كامل، دارای مزایای ارجمند و آثار زیبا و ارزشمند، محقق مدقق، صاحب تألیفات ممتع و آثار كم‌نظیر، فخر شیعه و مایه قوام شریعت، علامه پارسای تقواپیشه، مولانا حاج شیخ محمدرضا، مشهور به مروّج طبسی قمی -كه خدا امثال وی را فراوان كند و شریعت محمدی را به وجود او تأیید نماید...» (سال ۱۳۵۱ق)

۶- آیت‌الله سید محسن جبل عاملی، صاحب دائرةالمعارف عظیم اعیان الشیعه، در ضمن اجازه‌ای از علامه طبسی اینگونه تعبیر می‌كند:

«...برادر الهی، عالم عامل، فاضل كامل، زبدةالعلماء و عمدةالفضلاء، مولانا الشیخ محمدرضا مشهور به مروّج طبسی...» (سال ۱۳۵۲ق)

۷- محمدباقر بیرجندی خراسانی، صاحب كبریت الاحمر، كه عالمی بسیار دقیق و محدثی خبیر بوده است، در ضمن اجازه‌ای كه به محقق طبسی داده است او را چنین می‌نامد:

«جناب مؤید یگانه، عالم كامل فرزانه، پیشتاز فضلای متبحّر و زبده عالمان مكرّم محترم، فخر اعلام و مروّج احكام، شیخ جلیل نبیل (استاد بزرگ شریف)...» (سال ۱۳۴۹ق)

۸- آیت‌الله‌العظمی محمدعلی شاه آبادی، حكیم متأله و عارف بی‌بدیل:

«و از جمله كسانی كه در خلوت و جلوت، و در شب و روز به كشف حقایق و دقایق دانش دین پرداخته و مسائل دینی را بر بنیادهای آن استوار ساخته و حلال و حرام دین را از آن استنباط كرده تا آنكه مدال افتخار «أنتُم أَفقَهُ النّاسِ إذا عَرَفتُم مَعانيَ کلامِنا[۲]» را دریافت كرد. آنكه در راه صدق و صفا و سلوك كرده و مراتب قرب و كمال را نوردیده و به آسمان دانش و تقوا عروج كرده، همنام مولای ما و امید ما حضرت رضا (علیه آلاف التحیة و الثناء)، حاج شیخ محمدرضا طبسی است...»

آثار و كتب محقق طبسی

مرحوم آیةالله طبسی از جمله دانشمندانی بود كه در سنگر دین با حربه قلم، دلسوزانه به دفاع از دین می‌پرداخت. حاصل این مرزبانی، سی و پنج كتاب و رساله است كه به بعضی از آن‌ها اشاره می‌كنیم:

۱- گاه با عزمی استوار از حریم پدر ولایت، مدافع موحد خاتم پیامبران (صلی‌الله‌علیه‌وآله)، یعنی حضرت ابوطالب (علیه‌السلام)، دفاع می‌كرد و در اثری ماندگار و ممتع به معرفی آن یگانه مدافع رسول كرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) در سخت‌ترین شرایط می‌پرداخت و پرده‌های ابهام را، كه از سوی دشمنان فرزندش علی (سلام‌الله‌علیه) پدید آمده است، كنار می‌زد و به این هم بسنده نمی‌كرد. هر ساله در روز رحلت غمبار جناب ابوطالب به سوگ می‌نشست و مجلس ذكر مصیبت ترتیب می‌داد. كتاب منیة الراغب فی ایمان ابی‌طالب كه تحت عنوان « ابوطالب یگانه مدافع اسلام» ترجمه شده است.

۲- گاه مشعل هدایت به دست می‌گرفت و به بیرون راندن دیوسیرتان و اندیشه‌های ناباب آن‌ها از حوزه دین همت می‌گماشت:

الف) مصباح الهدی فی الرد علی القادیانیة

ب) قادیانی چه می‌گوید؟

ج) الصوفیة المبتدعة

۳- گاه به تشیید پایه‌های دین می‌پرداخت و اصول عقاید را می‌نگاشت:

الف) الاعتقادات

ب) دروس فی العقیدة و العقائد

ج) تبصرة المتعلمین فی عقائد المؤمنین

د) عقد الفرائد فی اصول العقائد

ه) القول الفصیح فی اصول الدین الصحیح

و) الشیعة و الرجعة

ز) اثبات الرجعة

ح) الامام الغائب

ط) ذخیرة العباد فی ما یتعلق بالمعاد

و...

۴- گاه در محضر بزرگان زانوی تلمذ به زمین می‌زد و از خرمن دانش آنان خوشه‌های فقه و اصول می‌چید:

الف) تقریرات بحث آیت‌الله‌العظمی سید ابوالحسن اصفهانی

ب) تقریرات بحث آیت‌الله‌العظمی شیخ محمدحسین نایینی

ج) تقریرات بحث آیت‌الله‌العظمی شیخ ضیاءالدین عراقی

۵- گاه خود دامن همت به كمر می‌زد و برای افزایش بصیرت دانشجویان و متعلمان یا برای راهنمایی بندگان خدای سبحان قلم می‌زد:

الف) ذخیرة الصالحین فی شرح تبصرة المتعلمین ( دوره فقه استدلالی)

ب) رسالة فی الحج

ج) رسالة فی المعاطاة

د) مباحث فی علم الاصول

ه) طریق النجاة (رساله عملیه ایشان)

۶- گاه به قرآن روی می‌آورد و به تفسیر آن می‌پرداخت

الف) جامع البیان فی تفسیر القرآن

ب) تفسیر سوره نبأ

۷- و در پایان به سوی مشعل هدایت و سفینه نجات روی آورد

الف) مقتل الامام الحسین (سلام‌الله‌علیه)

ب) النهضة الحسینیة و الدعوة الالهیه

همراه و همگام با امام و انقلاب

۱- یكی از اهداف شوم رژیم مستبد شاهنشاهی از تبعید امام خمینی (ره) از تركیه به نجف اشرف به خیال خام او كوچك كردن امام و محو كردن شخصیت ایشان در پرتو شخصیت‌های بزرگ علمی حوزه نجف بود. محقق طبسی از جمله كسانی بود كه برای تعظیم و تكریم هر چه بیشتر امام و ناكام گذاشتن دشمنان اسلام، تا چهل كیلومتری نجف اشرف به استقبال امام شتافت و با آگاهی و بصیرت می‌گفت، و بر این گفته پای می‌فشرد، كه باید از زحمات این مرد (یعنی امام خمینی) تقدیر به عمل آورد.

۲- در همان راستا حركت زیبای دیگری را از محقق طبسی شاهد هستیم. او پس از ورود امام به نجف اشرف و تشكیل نماز جماعت ایشان در مسجد شیخ انصاری (ره) به منظور تأیید و تجلیل و تثبیت موقعیت امام، نماز جماعت خود را در حرم مطهر امیرمؤمنان (سلام‌الله‌علیه) تعطیل كرد و در نماز جماعت امام شركت می‌جست.

۳- همچنین ایشان از جمله عالمان آگاه و بزرگواری بودند كه برای خنثی كردن حركت كور دشمنان اسلام، در تأیید و حمایت از امام خمینی اعلامیه صادر كردند و تلگرام فرستادند.

۴- این مرد الهی و شیر بیشه علم و تقوا و كیاست، در دفاع از اسلام و امام در ضمن تلگرافی، كه حاكی از قوت ایمان و فراستی مؤمنانه است، خطاب به «عَلَم»، نخست وزیر وقت رژیم شاهنشاهی، می‌نویسد: «كاری نكن كه عَلَم بر تو سنگین گردد.»

۵- ایشان حمایت از امام خمینی (ره) را حمایت از امام زمان (عجل‌الله‌فرجه) می‌دانستند.

۶- در جریان دفاع مقدس، دیگران را به شركت فعال در جبهه تشویق می‌كرد و همواره آرزو می‌كرد كه ای كاش پیری و ضعف قوا مانع ایشان از رفتن به جبهه نبود و می‌توانست دوشادوش رزمندگان اسلام از حریم كشور امام زمان -ارواحناه فداه- دفاع كند.

۷- ایشان به این كتفا نكرد و فرزند رشیدش آقا محمدصادق را در جریان دفاع مقدس تقدیم انقلاب كرد و افتخار پدر شهید بودن را نیز به دست آورد.

عروج به سوی معبود

مرحوم آیت‌الله طبسی پس از سال‌ها رنج و زحمت طاقت‌فرسا در راه اعتلای دین، رو به افول نهاد. در سال ۱۳۹۹ق به بیماری جانكاهی كه از كثرت اشتغال به تألیف و اهتمام در امر دین پدید آمده بود مبتلا گردید و سرانجام در بیست و پنجم ماه ربیع‌الاول سال ۱۴۰۵ق (۲۸ دی ۱۳۶۳) ندای حق را لبیك گفت و چهره در نقاب خاك كشید. پیكر پاك و مطهر این عالم ربانی در جوار حضرت فاطمه معصومه (سلام‌الله‌علیها) در حجره ۳۸ صحن بزرگ به خاك سپرده شد.

منبع: سایت حوزه‌نیوز. نویسنده : حسین روحانی‌نژاد

 

[۱] آنكه همگان او را با انگشتان به یكدیگر نشان می‌دهند و زبانزد خاص و عام است

[۲] شما هرگاه معانی سخنان ما را بدانید، فقیه‌ترین مردم خواهید بود. (معانی الاخبار ص۱، ح۱)

نظر خودتان را ارسال کنید