میرزا محمدحسن آشتیانی استاد آیت‌الله‌العظمی شاه‌آبادی

میرزا محمدحسن آشتیانی استاد آیت‌الله‌العظمی شاه‌آبادی

زندگی‌نامه

میرزا محمدحسن آشتیانی (۱۲۴۸-۱۳۱۹ق/۱۸۳۲-۱۹۰۱م)، در ۱۲۴۸ق در آشتیان، واقع در استان مرکزی، زاده شد. سه ساله بود که پدرش از دنیا رفت. مادرش او را جهت فراگیری قرآن، حساب و ادبیات فارسی به مکتب فرستاد. او در ۱۲۶۱ق، در حالی که نوجوانی ۱۳ ساله بود، عازم بروجرد شد. چهار سال نزد ملا اسدالله بروجردی، ادبیات و فقه و اصول را یاد گرفت و به تدریس آن‌ها پرداخت. در همان سنین نوجوانی، به تدریس مطوّل پرداخت. به موازات تحصیل نزد ملا اسدالله بروجردی و تدریس در مدرسۀ علمیۀ این شهر، حدود ۱۸ ماه نزد سید شفیع جاپلقی شاگردی کرد.

شکفتن در محضر شیخ انصاری

در سال ۱۲۶۵ق، برای تکمیل تحصیلات رهسپار نجف اشرف شد. در آنجا از درس استادان حوزه نجف، خصوصاً شیخ انصاری، استفاده کرد. چون سنش کم بود پشت پرده می‌نشست. تا آنکه در یکی از روزها بر اثر اظهار نظری که در درس می‌کند، شیخ به استعداد فوق‌العاده او پی می‌برد و وی را به حضور فرا می‌خواند. او به‌زودی چنان در تحصیل پیش رفت که از خاصّان درس شیخ مرتضی انصاری (۱۲۱۴-۱۲۸۱ق/۱۷۹۹-۱۸۶۴م) به شمار آمد و به خاطر حُسن تقریر و لطف تعبیری که داشت، درس استاد را برای دیگران تقریر می‌کرد و به لسان‌الشیخ شهرت یافت و تقریرات استاد را می‌نوشت.

اقبال طالبان علم

آشتیانی پس از وفات شیخ، به تهران آمد (۱۲۸۲ق/۱۸۶۵م). وی نخستین فقیهی بود که تحقیقات و اندیشه‌های تازه شیخ‌ انصاری را، به‌ویژه در فنّ اصول، در تهران نشر داد و به همین سبب طالبان علم از هر گوشه به سوی او روی آوردند. در تهران مسئولیت رهبری روحانی به دوش وی افتاد و او بر دیگر فقها برتری یافت.

آشتیانی در ۱۳۱۱ق/۱۸۹۳م به سفر حج رفت. به سامرا نیز سفر کرد و میرزای شیرازی و طلاب این شهر از او به‌گرمی استقبال کردند.

ستیز با استبداد

محمدحسن آشتیانی در مقام رهبری نهضت مقاومت و اعتراض مردم در جریان واگذاری امتیاز انحصاری دخانیات، توتون و تنباکو در داخل و خارج به یک شرکت انگلیسی توسط ناصرالدین شاه قاجار در سفر سوم خود به اروپا، در سال ۱۳۰۶ق،کوشید علاوه بر گوشزد کردن زیان‌های اقتصادی این قرارداد، آثار سوء فرهنگی و اجتماعی آن را به مردم یادآور شود. این کار منجر به صدور فتوای تحریم تنباکو از سوی میرزای شیرازی شد.

این واقعه به این صورت بود که وقتی در رجب ۱۳۰۷ق/فوریه ۱۸۹۰م ناصرالدین‌شاه (۱۲۴۷-۱۳۱۳ق/۱۸۳۱-۱۸۹۵م) امتیاز انحصار خرید و فروش توتون و تنباکو را به یک شرکت انگلیسی داد، میرزا حسن به همراه علمای معتبر دیگر به مخالفت برخاست. وی با شاه و صدر اعظم گفت‌وگو کرد و زیان‌های ناشی از اعطای امتیاز را برشمرد، اما آنان برای شنیدن چنین سخنانی گوش شنوا نداشتند.

پس مخالفت ادامه یافت و کار به صدور حکم تحریم استعمال توتون و تنباکو از طرف میرزای شیرازی کشید (ربیع‌الثانی ۱۳۰۹ق/نوامبر ۱۸۹۱م). آشتیانی حکم میرزا را در میان مردم منتشر ساخت و در تشویق آنان به مخالفت با دخالت کافران در کارهای مسلمانان، تلاش فراوان به کار برد.

چون کار پایداری بالا گرفت، شاه ‌نامه‌ای به آشتیانی نوشت و به‌خشونت از او خواست که برای لغو حکم تحریم میرزای شیرازی اقدام کند. آشتیانی در پاسخی که برای شاه فرستاد، به‌زیرکی به او فهماند که این کار از او ساخته نیست و حکم میرزای شیرازی، تا زمانی که امتیاز به‌کلی لغو نشود، به قوت خود باقی خواهد ماند؛ نیز شاه را متوجه کرد که مردم از دخالت بیگانگان در امور کشور، منزجر شده‌اند.

ناصرالدین شاه نخست از درِ ملایمت درآمد، اما کمی بعد به خشونت گرایید و از آشتیانی خواست که میان خروج از تهران و کشیدن علنی قلیان، یکی را برگزیند و او خروج از تهران را برگزید. همه علمای بزرگ تهران خود را آماده ساختند تا همراه آشتیانی پایتخت را ترک کنند. مردم آگاه شدند و شوریدند و به کاخ سلطنتی حمله بردند که درنتیجه ۳۰ تن از آنان کشته و زخمی شدند؛ اما توانستند از خروج آشتیانی از شهر جلوگیری کنند. سرانجام ناصرالدین شاه تسلیم شد و امتیاز لغو شد.

پس از لغو امتیاز داخلی و خارجی، امین‌السلطان از میرزای آشتیانی حکم جواز را می‌خواهد که او در جواب می‌گوید: «وضع این حکم از من نیست، تا رفع آن از من و به دست من باشد. منع این حکم از حضرت حجت‌الاسلام (میرزای شیرازی) بوده، رفع این منع نیز موکول به جناب ایشان است.»

آثار

نوشته‌هایش که به صورت کتاب، رساله و حاشیه بر کتاب‌های دیگران، به یادگار مانده است، عبارتند از:

۱) بحرالفوائد فی ‌شرح‌الفرائد، که از بهترین حواشی بر رسائل شیخ‌ انصاری به شمار می‌رود. (وی این اثر را هنگامی نوشت که در درس شیخ انصاری شرکت می‌کرد. بنا به نظر شیخ آقا بزرگ تهرانی، در میان ۴۰ حاشیه که بر (رسائل) شیخ انصاری نگاشته شده‌است، این اثر از همۀ آن‌ها پر مایه‌تر، بهتر و مفیدتر است).

۲) رسالة فی الاجزاء

۳) مباحث الالفاظ (تقریر مباحث اصولی شیخ انصاری)

۴) رسالة فی قاعدة نفی العسر و الحرج (رساله ‌فی ‌الحرج)

۵) کتاب القضاء و الشهادات (برگرفته از دروس شیخ انصاری)

۶) رسالة فی حکم اوانی الذّهب و الفضّة

۷) ازاحة الشکوک عن حکم اللباس المشکوک

۸) رسالة فی الجمع بین تصدی القرآن و الدعاء

۹) رسالة فی نکاح المریض

۱۰) کتاب الاجارة (تقریر درس‌های شیخ انصاری)

۱۱) کتاب‌ الخِلَل ‌فی ‌الفقه (الخلل فی الصلاة) (شرح مبحث خلل از کتاب شرایع الاسلام)

۱۲) رسالة فی انه اذا سلّمت جماعة یکتفی بجواب واحد بصیغة الجمع ام لا

۱۳) رساله سؤال و جواب (به فارسی)

۱۴) کتاب الوقف (تقریر درس‌های شیخ انصاری)

۱۵) کتاب الخمس

۱۶) کتاب الزکاة

۱۷) احیاء الموات و الاجارة

۱۸) کتاب الرهن

۱۹) کتاب الغصب

۲۰) کتاب الصید و الذباحة

شاگردان

۱) حسین قمی

۲) سید عباس شاهرودی

۳) سید نصرالله اخوی

۴) ابراهیم، فرزند ابوالفتح زنجانی

۵) سید محمد بن محمدتقی حسینی تنکابنی

۶) محمدعلی شاه‌آبادی

۷) میرزا محمد قزوینی

۸) فیض قمی

۹) میرزا مسیح طالقانی

۱۰) علی‌اکبر حکمی یزدی

۱۱) سید ابوالقاسم حسینی

۱۲) ملا رحمت‌الله کرمانی

۱۳) سید اسماعیل مرعشی (ملقب به شریف‌الاسلام، در طب، شیمی و علم حروف ماهر بوده است)

۱۴) ملا اسماعیل محلاتی

۱۵) علی‌اکبر صدر الفضلاء

۱۶) علی‌اکبر نهاوندی

۱۷) ابوالقاسم کبیر قمی

۱۸) محمد کبیر قمی

۱۹) محمدعلی حائری قمی

۲۰) محمدتقی نهاوندی

۲۱) حسین مازندرانی کولائی

۲۲) علی‌اکبر مازندرانی

وفات

وی در ۲۸ جمادی‌الاولی ۱۳۱۹ق/سپتامبر ۱۹۰۱م، در سن ۷۱ سالگی، در تهران هنگام قرائت زیارت جامعه کبیره وفات یافت. پیکرش را در جوار بارگاه حضرت عبدالعظیم حسنی به امانت سپردند تا پس از مدتی به نجف انتقال دهند. سرانجام پیکر وی در آرامگاه شیخ جعفر شوشتری در نجف دفن گردید و پس از او فرزندش شیخ‌مرتضی آشتیانی که او نیز فقیهی بزرگوار بود، مرجعیت روحانی یافت. فرزندش، مرتضی آشتیانی می‌گوید: «پس از ۸ ماه که تصور می‌کردیم بدنش دیگر خشک شده و سبک گشته، از امانتگاه درآوردیم که به عتبات ببریم. مشاهده کردیم بدنش هیچ تغییری نکرده و همان‌طور که سپرده بودیم، می‌باشد و حتی اینکه ران چپش ورم داشت و در موقع رحلت آن را دیده بودیم، ابداً کم نشده بود. پیکرش را به نجف اشرف بردند و در کنار قبر شیخ جعفر شوشتری دفن کردند.»

 

منابع: ویکی شیعه. تبیان. راسخون. آوینی

 

نظر خودتان را ارسال کنید