میرزا هاشم گیلانی اشکوری استاد آیت‌الله‌العظمی شاه‌آبادی

میرزا هاشم گیلانی اشکوری استاد آیت‌الله‌العظمی شاه‌آبادی

میرزا هاشم گیلانی اشکوری استاد آیت‌الله‌العظمی شاه‌آبادی

 

حکیم میرزا هاشم اشکوری، فرزند حسن بن محمدعلی اشکوری، در سال ۱۲۱۳ش در روستای «اشکور» از نواحی «رودسر» در استان گیلان، به دنیا آمد. اشکور تماماً در ناحیه تاریخی دیلم قرار دارد و مردم این سامان در قرن سوم به دست «ناصرالحق اطروش» مسلمان و شیعه اثنی عشری شدند. او بعدها یگانه دوران در حکمت و فلسفه اسلامی شد و با تیزبینی شگفتش در این نحله شاگردان فراوانی از جمله آیت‌الله‌العظمی میرزا محمدعلی شاه‌آبادی را تربیت کرد.

سفر به سوی دانش

میرزا هاشم برای تحصیل، چندی به شهر قزوین رفته و به تحصیل علوم اسلامی (سطوح فقه، اصول، کلام و مقدمات حکمت) مشغول شد. او کتاب قوانین اصول میرزا ابوالقاسم قمی را در حوزه درس آقا سیدعلی قزوینی، که خود صاحب کتاب حاشیه بر قوانین الاصول بود، تلمذ نمود. آنگاه برای تکمیل علوم متداول در روزگار تولیت میرزاابوالفضل تهرانی به تهران، که آن زمان مرکز تدریس علوم اسلام به‌خصوص فنون عقلی بود آمد. در تهران از محضر درس بزرگانی چون «آقا محمدرضا قمشه‌‌ای» در معارف عرفان نظری، «آقا علی مدرس زنوزی»  در حکمت صدرایی و «میرزا ابوالحسن جلوه» در فلسفه مشائی بهره‌‌های فراوان برد. او سرآمد شاگردان آقامحمدرضا قمشه‌‌ای صاحب حوزه‌ی فلسفی و عرفانی در مدرسه سپهسالار تهران بود.

میرزا هاشم بعد از آن که در محضر این استادان به کمالات علمی و عرفان نظری و عملی آراسته گردید، برای کاربردی کردن آموخته‌ها و دانسته‌ها به موطن خود بازگشت تا تهذیب و تزکیه نفس را پی گیرد، اما در آن زمان حاج میرزا ابوالفضل تهرانی، از شاگردان میرزای شیرازی و میرزا حبیب الله رشتی، ضمن تشکیل مجالس درس و بحث در تهران، تولیت مدرسه سپهسالار جدید را نیز عهده‌دار بود. او از میرزا هاشم اشکوری خواست کرسی تدریس حکمت و عرفان را در این مکان بپذیرد.

از نگاه جلال‌الدین آشتیانی

استاد سید جلال‌الدین آشتیانی در این باره می‌گوید: «در بین تلامیذ آقا محمدرضا، آقا میرزا هاشم، آقا میرزا محمود، آقا میرزا صفای کروندی اصفهانی، آقا میرزا علی‌محمد کروندی، به کثرت ذوق شهرت داشتند، ولی مرحوم آقا میرزا هاشم حوزه درس استاد را بعد از رحلت او اداره می‌کرد و شرایط تدریس در او بیش از دیگران بود و شاگردان زیادی تربیت کرد. آقا میرزا محمود معاصر بود با مرحوم آقا میر شهاب حکیم شیرازی، آقا میرزا حسن کرمانشاهی، آقا میرزا هاشم، میرزا علی‌محمد و بعضی دیگر از فضلای عصر، ولی حوزه آقا میرزا حسن و میرزا هاشم و آقا میرزا شیرازی گرم‌تر از دیگر حوزه‌ها بود. در آن عصر، اساتید زیادی در حکمت، در تهران و دیگر حوزه‌های علمی ایران وجود داشتند که بعضی از آنان در تهران و برخی در اصفهان و جمعی در سبزوار تحصیل کرده بودند.»

متخصص عرفان نظری

اگرچه میرزا هاشم در فلسفه، دقت‌های زیادی داشت و ژرف‌کاوی‌های وی در این عصر از اهل فن مخفی نمانده است، تدریس عرفان نظری در تهران بدو منحصر بود. آقا میر شهاب‌الدین نیریزی با وجود آن که در مشرب عرفان صاحب ذوق بود و خود از پرورش‌یافتگان آقاعلی مدرس و جلوه و صهبای قمشه‌ای به شمار می‌رفت، طالبان این علم را به استاد آقا میرزا هاشم اشکوری ارجاع می‌داد.

به هر حال در بین شاگردان آقا محمدرضای قمشه‌ای ، میرزا هاشم اشکوری را شاگرد رتبه اول دانسته‌اند. وی هرچند به سوء مزاج و امراض متعددی مبتلا بود، هیچ‌گاه دست از تدریس نکشید و شاگردان برجسته بسیاری را تربیت کرد.

تبحر شگفت‌انگیز در تدریس

کتاب مصباح الانس، شرح مفتاح الغیب صدرالدین قونوی است. این تلاش به همت علامه محمد بن حمزه معروف به ابن فناری صورت گرفته است. این دو اثر گران‌بها از اصول مسلم عرفان استدلالی و برهانی است. او با تبحری فوق‌العاده آن را تدریس می‌کرد و معضلات آن را برای علاقه‌مندان تشریح می‌کرد.

فصوص الحکم از برجسته‌ترین تألیفات محیی‌الدین ابن عربی است که بر آن شروح متعددی نگاشته شده است، اما در میان آن‌ها شرح علامه قیصری امتیاز ویژه‌ای دارد. آن شرح، کتاب درسی در حوزه‌های علوم عقلی و عرفانی شد. میرزا هاشم در چندین دوره متوالی به تدریس این اثر همت گمارد و شاگردان متعددی را، که خود از ستارگان آسمان علم و معرفت به شمار می‌روند، از مضامین ارزشمند این اثر بهره‌مند ساخت.

کتاب دیگری که متن درسی و آموزشی میرزا هاشم به شمار می‌رفت و درباره آن پژوهش‌های گسترده‌ای صورت داد، تمهید القواعد نوشته ابن ترکه ملقب به صائن‌الدین است. تمهید، متنی بسیار ثقیل و سنگین و به قول حکما و عرفا بعید الغور به شمار می‌رود و تنها علمای ذوفنون قادر بودند آن را تدریس کنند، اما میرزا هاشم به‌سهولت و با احاطه‌ای گسترده، مفاهیم عمیق آن را به فراگیران آموزش می‌داد و دشواری‌ها و ابهامات و پرسش‌های شاگردان را در این باره، با سعه صدر و آغوش باز، پاسخ می‌داد.

شیوه تدریس آثار دشوار

میرزا هاشم در تدریس نصوص صدرالدین قونوی، مشاعر و اسفار ملاصدرا یگانه عصر خویش محسوب می گردید. میرزا هاشم هنگام تدریس این آثار، در وهله اول می‌کوشید نسخه‌ای صحیح و کم‌غلط به دست آورد. سپس آن را ملاحظه و پس از برطرف کردن اغلاطی که بر اثر مرور زمان و اشتباهات استنساخ کنندگان به آن‌ها راه یافته بود، به تدریس آن‌ها می‌پرداخت. با وجود این از شاگردان فاضلش می‌خواست در جهت مُنقح کردن این متون به وی یاری دهند و معمولاً بعد از تصحیح اولیه، در حین تدریس آثار مزبور، برخی افتادگی‌ها و خطاهای فاحش و عبارات نامتناسب برطرف می‌شوند. از این رو کلاس درس وی صرفاً آموزشی نبود و میرزا هاشم به‌نوعی فن تتبع و عمق‌نگری و پژوهش را به شاگردان آموزش می‌داد.

درس‌آموختگان مکتب میرزا هاشم

او شاگردان زیادی تربیت کرده که از آن جمله‌اند:

۱. سید محمدکاظم عصار؛

۲. میرزا احمد آشتیانی (استاد سید جلال‌الدین آشتیانی و علامه حسن زاده)؛

۳. میرزا مهدی آشتیانی؛

۴. میرزا محمدعلی شاه‌آبادی (استاد عرفان امام خمینی)؛

۵. محمدحسین فاضل تونی (استاد علامه حسن‌زاده و آیت‌الله جوادی آملی)؛

۵. آقا بزرگ حکیم خراسانی (استاد میرزا مهدی الهی قمشه‌ای)؛

۶. شیخ مهدی امیرکلایی مازندرانی؛

۷. سید ابوالحسن رفیعی قزوینی (استاد امام خمینی، سید جلال‌الدین آشتیانی و علامه حسن‌زاده)؛

۸. میرزا فضل‌الله آشتیانی؛

۹. میرزا مهدی آشتیانی؛ ۱۰. محمدتقی میرزا عسکری (معروف به آقا بزرگ حکیم شهیدی)؛

۱۱. آقا سید حسین بادکوبه‌ای (استاد فلسفه علامه طباطبایی)؛

۱۲. آقا شیخ عبدالحسین رشتی؛ 

۱۳. آقا میرسید محمد فاطمی قمی؛ 

۱۴. حاج سید مرتضی حسینی مرتضوی لنگرودی؛

۱۵. شریعت سنگلجی (شریعت بزرگ) و

۱۶. میرزا حسن خان وثوق‌الدوله

آثار میرزا هاشم

آثار و تألیفات حکیم اشکوری عبارتند از:

۱. حواشی دقیق و عمیق بر کتاب مصباح الانس بین المعقول و المشهود فی شرح مفتاح الغیب الجمع و الوجود. این حواشی، که مهم‌ترین اثر حکیم اشکوری است، به همراه متن اصلی در سال ۱۳۲۳ش در تهران به طبع رسیده است و مجدداً در حاشیه چاپ اخیر مصباح با تحقیقات آقای محمد خواجوی در تهران توسط انتشارات مولی به سال ۱۳۷۴ش به چاپ رسیده است. سید جلال‌الدین آشتیانی درباره این تعلیقه گفته است: «حواشی وی بر مصباح الانس، حاکی از تضلع تام و احاطه کامل اشکوری بر کلمات اهل عرفان است.» 

۲. تعلیقه بر رسالة النصوص صدرالدین قونوی. این اثر از روی نسخه خطی آیت‌الله میرزا احمد آشتیانی که از نسخه استاد خود، مرحوم اشکوری، استنساخ کرده به اهتمام استاد سید جلال‌الدین آشتیانی در سال ۱۳۶۲ش در مرکز نشر دانشگاهی به طبع رسیده است. 

۳. حواشی بر تمهید القواعد ابن ترکه اصفهانی. علامه حسن‌زاده آملی یادآور شده است تمهید القواعد با تعلیقات آقا میرزا محمدرضا قمشه‌ای و حواشی آقا میرزا هاشم اشکوری، به ضمیمه رساله‌ای در تحقیق معنای وحدت وجود که متعلق به فصل اول شرح فصوص علامه قیصری است، به انضمام چند رساله دیگر، در تهران به سال ۱۳۱۶ق چاپ شده که به طبع شیخ احمد شیرازی موسوم است.

۴. تصحیح و تعلیقات بر مفتاح الغیب قونوی. استاد سید جلال‌الدین آشتیانی می‌گوید: «قونوی از بزرگ‌ترین استادان عرفان است. کتاب مفتاح الغیب او جزء متون درسی عرفانی است. آقا محمدرضا قمشه‌ای (متوفی به سال ۱۳۰۶ق) آن را در تهران تدریس می‌کرد، حواشی مختصری بر آن نگاشته است، ولی شاگردش، میرزا هاشم اشکوری، آن را تصحیح و بر اوایل کتاب تعلیقات تحقیقی و ارزنده‌ای نوشته که به سرمایه حاج شیخ احمد شیرازی در تهران چاپ سنگی شده است.»

۵. تعلیقه بر فصوص الحکم ابن عربی.

۶. تعلیقه بر کتاب مشاعر ملاصدرا.

۷. تعلیقات بر اسفار ملاصدرا.

۸. رساله‌ای در اثبات الواجب.

۹. لطائف السبع.

۱۰. رساله‌هایی در مراتب وجود.

میرزای اشکوری از جهت ورود تحلیلی به ساختار درونی عرفان نظری و بررسی دقیق هستی‌شناسی عرفان در حوزه شیعی کم‌نظیر است. همچنین وی می‌کوشید تا همنوایی فلسفه و عرفان و معرفت شیعی را به طور علمی نشان دهد. نمونه‌ای از این تلاش را می‌توان در تشریح انسان کامل از سه منظر فلسفه، عرفان و احادیث معصومان (سلام‌الله‌علیهم) دید.

این مرد الهی پس از یک عمر تلاش خالصانه در مسیر نشر حقایق، در سال ۱۳۳۲ق برابر با ۱۲۹۳ش جان به جان‌آفرین تسلیم کرد و به دیار باقی شتافت. پیکر مطهرش پس از تشییع باشکوه، در جوار بارگاه حضرت عبدالعظیم حسنی (علیه‌السلام) در شهر ری به خاک سپرده شد.

منبع: عرفان شیعی

نظر خودتان را ارسال کنید