نسخه‌شناسی کتاب شذرات المعارف

نسخه‌شناسی کتاب شذرات المعارف

نسخه‌شناسی کتاب شذرات المعارف

مقدمه

از آنجا که در چاپ‌های غیر مصحَّح کتاب شذرات المعارف، علاوه بر اشکالات چاپی فراوان، بخش‌های مهمی همچوم مبحث سیاست عُدّه و شرکت مخمّس آورده نشده بود و از طرف دیگر، نسخه­‌های خطی متعددی از آن کتاب وجود داشت که مجموعاً حاوی حدود ۱۰۰ معرفه انتشارنیافته (علاوه بر حدود ۱۲۰ معرفه منتشر شده) بود، بنیاد علوم و معارف اسلامی دانش‌پژوهان بر آن شد که با انجام یک کار تحقیقی و مطالعاتی دقیق، اقدام به تصحیح آن کتاب نموده و نسخه کاملی را به علاقمندان حوزه دین و معرفت ارائه نماید.

پرواضح است که به منظور ارائه و انتشار یک نسخة مصحَّح، لازم است تمامی نسخه­‌های موجود از آن به‌دقت مورد بررسی قرار گیرد و بر همین اساس، مبنای کار تصحیح کتاب شذرات بر مطالعه نزدیک به ۲۰۰ صفحه نسخه خطی و تمامی نسخ چاپی موجود از این کتاب قرار داده شد که این گزارش، در صدد معرفی دقیق این نسخه‌­هاست، لکن پیش از معرفی این نسخه­‌ها، لازم می‌­دانیم ضمن تذکر چند نکته ضروری، خوانندگان گرامی را از اقداماتی که طی دو سال کار مستمر نسبت به تصحیح و تحقیق نسخه­‌های خطی این اثر گرانسنگ به عمل آمده مطلع سازیم:

سرقت نسخه‌­های خطی تألیفات عارف کامل

پیش از این گفته می‌شد اکثر نسخه‌­های خطی آثار و تألیفات مرحوم آیت‌الله‌العظمی میرزا محمدعلی شاه­‌آبادی توسط ساواک از منزل امام خمینی(ره) به سرقت رفته و احتمالاً معدوم گردیده یا به خارج از کشور انتقال یافته است؛ لیکن با توجه به یافته شدن نسخ متعدد از آثار ایشان، نظریه سرقت آثار مردود است.

نسخه­‌های چاپی کتاب شذرات

کتاب شذرات المعارف که از تألیفات مرحوم آیت‌الله‌العظمی میرزا محمدعلی شاه‌­آبادی است و در حدود سال ۱۳۲۰ شمسی به فارسی نگاشته شده، اولین بار در زمان حیات مؤلف در اردیبهشت سال ۱۳۲۵ شمسی مطابق با جمادی الثانی ۱۳۶۵ قمری (حدود ۵/۳ سال پیش از رحلت مؤلف) در دو جلد جیبی توسط چاپخانه علمی به چاپ رسید. جلد اول این چاپ مشتمل بر شذره­های ۱ و ۲ و ۳ بوده و جلد دوم آن، مشتمل بر شذره‌­های ۴ و ۵ است. در حال حاضر از جلد اول این چاپ، نسخه­ای در دست نیست، لکن نسخه­‌های متعددی از جلد دوم که مشتمل بر ۴۶ صفحه و یک غلطنامه است در دست است.

از تاریخ چاپ دوم این کتاب اطلاع دقیقی در دست نیست، لکن چاپ سوم آن در فروردین ۱۳۳۷ شمسی مطابق با رمضان ۱۳۷۷ قمری و چاپ چهارم آن پس از پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن ۱۳۶۲ در ۷۴ صفحه رقعی توسط نهضت زنان مسلمان منتشر گردید که هم‌اینک فقط نسخه­‌های محدودی از همین چاپ چهارم موجود است.

نسخه‌شناسی شذره دوم

شذره دوم که مشتمل بر ۴۹ معرفه است، از دو بخش سیاست عِدّه و سیاست عُدّه تشکیل می­‌گردد. بخش اول (سیاست عِدّه) دارای دو نسخه خطی است که اولین نسخه خطی آن شامل معرفه­‌های ۱ تا ۲۴ است و مبنای چاپ‌­های قبلی کتاب شذرات المعارف نیز همین نسخه است. مؤلف در نسخه اول این کتاب، شذرة دوم را پس از اتمام معرفه ۲۴ به پایان برده و عبارت «والسّلام علی من اتّبع الهدی، ناحیه مقدسه اسلام» را نیز به عنوان پایان‌بخش این شذره ذکر فرموده‌­اند و حتی عبارت «بقیه در شذره ثالثه» را نیز بر آن افزوده‌­اند؛ لکن در نسخه دوم شذره مذکور، معارف ارزشمند دیگری در ادامه این قسمت وجود دارد که این نسخه مصحَّح، تمام آن معارف، اگرچه بخش‌­هایی از آن در شذره سوم به طور مبسوط تکرار شده است، در ادامه شذره دوم آورده شده است و مشتمل بر ۲۵ معرفه است.

نسخه اول از این شذره در ۲۲ صفحه به ابعاد cm 8/16 × 3/10 و به صورت دورو نوشته شده و نسخه‌ای با کیفیت مطلوب است. این نسخه‌­ها همچون نسخه­‌های خطی سایر شذره‌­ها، به صورت اوراق مجزاست و صحافی و تجلید نشده است. نسخه دوم این شذره شامل معرفه‌­های ۱ تا ۲۹ است (معرفه‌­های ۲۵ تا ۲۹ منحصراً در همین نسخه آمده است). این نسخه در ۱۸ صفحه به ابعاد cm 3/17 × 8/10 و به صورت دورو نوشته شده و از کیفیت پایین‌تری نسبت به نسخه قبلی برخوردار است و به نظر حالت پیش‌نویس را داشته و حک و اصلاح زیادی توسط خود مؤلف در آن انجام گرفته است. این ۱۸ صفحه به همراه ۱۲ صفحه دیگر (نسخه دوم از شذره سوم)، یک مجموعه ۳۰ صفحه­‌ای را تشکیل می‌دهد که اکثر اوراق آن‌ها به هم متصل است و مجموعاً پیش‌نویس اولیه شذره­‌های ۳ و ۴ است.

مبحث «سیاست عُدّه» که مشتمل بر ۲۰ معرفه (از معرفه ۳۰ تا معرفه ۴۹) است و در هیچ‌یک از چاپ‌های قبلی کتاب شذرات المعارف نیامده، دارای سه نسخه خطی (به خط مؤلف) است، لکن نسخه­‌های دوم و سوم آن بسیار ناقص‌تر از نسخه اول هستند؛ در نسخه اول آن که کامل‌ترین نسخه است و در ۱۷ صفحه به صورت دورو نوشته شده، هر ۲۰ معرفه وجود دارد و نسخه­ای با کیفیت مطلوب به شمار می‌رود. در نسخه دوم که ۱۲ صفحه به صورت دورو است، معرفه­‌های ۳۰ تا ۴۵ آورده شده و فقط فاقد معرفه ۳۳ و نیز ۴ معرفه پایانی این مبحث (۴۶ تا ۴۹) است. ابعاد هر برگه از این نسخه cm 1/17 × 3/20 است. در نسخه سوم که ۸ صفحه (۲ ورق هر ورق ۴ صفحه به صورت دفترچه‌­ای) است، معرفه‌­های ۳۰ تا اواسط معرفه ۴۰ آورده شده است و صفحات پایانی این نسخه موجود نیست. کیفیت آن متوسط، و ابعاد تمامی برگه­‌های آن، cm 17 × 5/10 است. مجموع صفحات نسخ خطی شذرة دوم، ۷۷ صفحه است.

نسخه‌شناسی شذره سوم

این شذره مشتمل بر ۳۳ معرفه (از معرفه ۵۰ تا معرفه ۸۲) است. از این شذره، دو نسخه خطی در دست است که نسخه اول آن، نسخه­‌ای خوانا و سالم بوده و در ۱۵ صفحه به ابعاد cm 8/16 × 1/10 به صورت دورو نوشته شده است. این نسخه مشتمل بر ۲۷ معرفه بوده و فاقد شش معرفه از معارف این شذره (به شماره‌­های ۵۷، ۶۳، ۷۹، ۸۰، ۸۱ و ۸۲) است و این شش معرفه منحصراً در نسخه دوم این شذره آورده شده است. این نسخه بر خلاف سایر نسخ خطی این کتاب، دارای شماره صفحه است و این شماره­‌ها احتمالاً با خط خود مؤلف است.

نسخه دوم از این شذره مشتمل بر ۱۲ صفحه است که پیش از این، یک توضیح اجمالی در مورد آن، ضمن گزارش نسخه دوم شذره دو داده شد. این نسخه مشتمل بر ۲۵ معرفه است که عبارتند از: معرفه­‌های ۵۱ تا ۷۱ و معرفه‌­های ۸۹ تا ۸۲. لازم به ذکر است اگرچه شش معرفه از معارف شذره سوم (که شماره­‌های آن قبلاً ذکر شد)، منحصراً دو در این نسخه آمده، لکن از طرف دیگر، همین نسخه دوم، فاقد معرفه ۵۰ و معرفه‌­های ۷۲ تا ۷۸ است. ضمناً حواشی زیادی در اطراف متن چهارم معرفه پایانی این نسخه وجود دارد که در این کتاب از اکثر آن‌ها به دلیل خوانا نبودن، صرف نظر شده است. این نسخه، جای کار و تحقیق بیشتری دارد. مجموع صفحات نسخ خطی مربوط به شذره سوم، ۳۰ صفحه است.

نسخه‌شناسی شذره چهارم

از شذره چهارم، دو نسخه در دست است؛ یکی نسخه خطی مشتمل بر ۲۳ معرفه و دیگری نسخه چاپی مشتمل بر ۴۸ معرفه، و معرفه‌­های این دو نسخه کاملاً از هم متمایز بوده و با یکدیگر تفاوت دارند (به جز یک مورد)، اگرچه موضوع کلی آن‌ها یکی است. بر این اساس، اگرچه می‌توانستیم این شذره چهارم را دو بار (هر بار بر اساس یکی از دو نسخه فوق) در این کتاب بیاوریم، اما ترجیح دادیم ضمن رعایت استقلال معرفه­‌ها و تفکیک نسخه­‌ها، این معارف را بر اساس سنخیت موضوعاتشان در لابلای یکدیگر ذکر کنیم و مجموع این دو نسخه را به صورت یک شذره که مشتمل بر ۷۰ معرفه است، ارائه نماییم. شماره معرفه­‌های نسخه خطی این شذره عبارتند از: (۸۳ تا ۸۸) و (۱۲۹ تا ۱۳۳) و (۱۳۵ تا ۱۳۹) و (۱۴۴ تا ۱۵۰) جمعاً ۲۳ معرفه، و شماره معرفه‌­های نسخه چاپی این شذره عبارتند از: (۸۸ تا ۱۲۸) و (۱۳۴ تا ۱۴۳) و (۱۵۱ تا ۱۵۲) جمعاً ۴۸ معرفه.

تنها نسخه خطی موجود از این شذره، ۱۶ صفحه دارد که در ۴ ورق دورو نوشته شده و هر صفحه ۱۴ یا ۱۵ سطر دارد (به جز یک صفحه که ۱۶ سطری است). هر طرف این اوراق، دارای دو صفحه به صورت دفترچه­‌ای است و لذا هر ورقه مشتمل بر چهار صفحه است. قطع هر ورق cm 8/16 × 1/21 است و تمامی صفحات آن دارای شماره صفحه است که احتمالاً این شماره­‌ها به خط مؤلف هستند. کیفیت این نسخه­‌ها چه از نظر خوانایی و چه از نظر سلامت کاغذ آن، مطلوب است.

نسخه‌شناسی شذره ششم

شذره ششم، خود رساله مستقلی از آیت‌الله‌العظمی شاه­‌آبادی بوده است که مؤلف، عنوان «المعارف» را برای آن برگزیده­‌اند. این رساله که تا کنون نیز منتشر نگردیده، چون هم از نظر محتوا و هم از نظر سیاق نگارش، با این کتاب سازگاری داشت، به عنوان شذره ششم کتاب شذرات‌المعارف آورده شد و مشتمل بر ۴۲ معرفه است. البته معارف این شذره با بسط و تفصیل بیشتر، در رساله «الانسان و الفطره» (بخش سوم کتاب رشحات البحار) توسط مؤلف به زبان عربی آورده شده است و علاقه‌مندان می توانند به آن کتاب مراجعه نمایند. نسخه اصلی این شذره مشتمل بر ۳۶ معرفه می­باشد که در ۲۸ صفحه به ابعاد cm 7/12 × 20 در صفحات ۱۶ یا ۱۷ سطری نوشته شده است، لکن در دومین نسخه خطی آن ۶ معرفه دیگر نیز وجود دارد و بر این اساس، تعداد معارف این شذره به ۴۲ معرفه می‌رسد. شماره معارفی که منحصراً در نسخه دوم وجود دارد، عبارتند از: ۱۹۵ و ۱۹۶ و ۲۱۱ و ۲۱۲ و ۲۱۵ و ۲۱۶.

نسخه اصلی این شذره، شماره صفحه دارد و معرفه‌­های آن نیز دارای شماره هستند (از ۱ تا ۳۶)، که هر دوی آن‌ها به خط مؤلف هستند؛ لکن به دلیل آنکه این رساله در ادامه معارف پنج شذره قبلی آورده شده است، شماره‌هایی که در این کتاب برای معارف این شذره در نظر گرفته شده، با آنچه که مؤلف آورده­‌اند تفاوت دارد.

نسخه‌شناسی رساله شرکت مخمّس

رساله «شرکت مخمّس» اگرچه از جهاتی به مطالب سیاست عُدّه که در انتهای شذره دوم است نزدیک است و از جهاتی هم به دستورالعمل‌­های مذکور در پایان شذره اول، ولی به هر حال بهتر دیدیم که آن را در پایان کتاب و به صورت یک رساله مستقیم بیاوریم. این رساله، یک بار به صورت رساله‌ای مستقل توسط آیت‌الله‌العظمی شاه­‌آبادی (ره) تألیف گردیده، و یک بار هم به صورت خلاصه‌تر، ضمن کتاب شذرات المعارف آورده شده، لکن هیچ‌کدام تا کنون منتشر نشده و در چاپ‌های قبلی کتاب شذرات المعارف نیز نیامده است. نسخه اول این رساله نیز نیامده است. نسخه اول این رساله ۸ صفحه دارد که در دو برگه دورو (هر برگ ۴ صفحه دفترچه‌­ای) در ابعاد cm 6/16 × 4/10 نوشته شده است.

صفحات این نسخه ۱۴ سطری بوده (به جز صفحه اول که ۱۳ سطری است) و نوشته‌­های آن کاملاً خواناست، لکن کاغذ آن دچار پوسیدگی شده است.

نسخه دوم آن که نسخه­‌ای ناقص‌تر از نسخه قبلی است و حالت مسوّده را دارد، در ۴ صفحه (۲ ورق دورو) نوشته شده که ابعاد هر برگه cm 1/17 × 3/20 است و در ادامه دومین نسخه خطی سیاست عُدّه آمده است. در این نسخه، کیفیت خوانایی مطالب، پایین‌­تر از نسخه اول، ولی کیفیت کاغذ آن بهتر از نسخه اول است.

نسخه‌شناسی متن عربی شذرات

همچنین از مؤلف، نسخه‌­های محدودی در دست است که در آن، بخش­‌هایی از مباحث شذره­‌های اول و دوم، به زبان عربی تألیف گردیده است. در این کتاب به دلیل کامل نبودن این نسخه­‌ها و نیز مختصر بودن آن نسبت به متن فارسی، از آوردن متن کامل آن صرف نظر نمودیم و در اینجا فقط به ذکر بخش کوتاهی از آن اکتفا می‌کنیم:

المطلب الثانیه فی بیانِ السیاسه الاسلامیه؛ إعلم أن السیاسه عباره عن التدبیر فی جریان المقصد النوعی؛ نعم اذا کان مقصوراً علی غیر المقصد النوعی فهو ان لم یضر بالغیر فهو تدبیر المنزل و الا ان کان یضر فهو تزویر و تدلیس و شیطنه و بعد ما عرفت معنی السیاسه فنقول انه لا بد فی جریان ذلک المقصد الذی هو اعظم المقاصد من تدبیر الهی و هو اعظم التدابیر تحصیل العده و العده فقال و اذکرو نعمه الله، الاَیه؛ و یدل علی الاخری ابواب الحقوق الالهیه کما سیأتی و بالجمله اول السیاسات الالهیه و اعظمها تحصیل العِدّه، و لا عِدّهَ اِلا بالاخوّه بداهه أن العِده و ان کثرت ما لم یرتبط بخیط الاخوه فی حکم الغیریه و المباینه و لا تؤثر اثراً وحدانیاً و لا مقصداً فرداًما و حینئذ فالواجب علی مسأله ذلک المقصد الواحدانی الاعظم من التوسل بخیط الاخوه.

 

منبع: شذرات المعارف، بنیاد علوم و معارف اسلامی دانش‌پژوهان، پیوست ۳

نظر خودتان را ارسال کنید