✦
آثار
مروری بر مقالات علمی و پژوهشی پیرامون مرحوم شاه‌آبادی
در این قسمت تعداد محدودی از مقالاتی که در نشریات علمی پژوهشی پیرامون آرای علمی آیت‌الله شاه‌آبادی منتشر شده، معرفی شده است. امید است تحقیقات گسترده‌تری درباره مجموعه آثار مربوط به ایشان صورت گیرد و این فهرست تکمیل گردد.
۱. بررسی تطبیقی برهان فطرت در اثبات وجود خداوند از دیدگاه دکارت و حکیم شاه‌آبادی
- زینب سلطانی – جواد غلامرضائی
- پژوهشنامه کلام تطبیقی شیعه
- ۳۱۲-۸۸، دوره ۵، شماره ۸، بهار و تابستان ۱۴۰۳
چکیده
بحث از فطرت و مقتضیات آن به عنوان ویژگی مشترک میان همه انسان‌ها از اهمیت به‌خصوصی برخوردار است. اثبات وجود خداوند بر مبنای فطرت همواره یکی از دغدغه‌های چالش‌برانگیز اندیشمندان در طول تاریخ بوده است. تحقیق پیش رو به بازشناسایی نقش فطرت در اثبات وجود خداوند بر اساس نظام فکری دکارت و شاه‌آبادی با روش تحلیلی- تطبیقی پرداخته است. با بررسی نظام فکری هر دو اندیشمند، نوعی قرابت میان بیانات ایشان مشاهده می‌گردد که امکان بررسی تطبیقی را فراهم می‌سازد. در این راستا پس از بیان وجوه اشتراک و افتراق نظرات هر دو اندیشمند، به تطبیق دو دیدگاه پرداخته شده است که برخی از یافته‌ها و نتایج آن بدین شرح است: اعتقاد به معارف فطری، دوگانه‌انگاری حقیقت انسان، صحه بر تفاوت میان فطرت و طبیعت از جمله وجوه اشتراک و داعیه جدایی عقل و ایمان، اختلاف در مبانی معرفت‌شناسی و هستی‌شناسی، از اهم وجوه افتراق نظرات این دو اندیشمند می‌باشد. با تطبیق وجوه اشتراک و افتراق، می‌توان گفت در نظر دکارت فطریات اموری هستند که متعلق شناخت حقیقی قرار می‌گیرند. مفهوم خدا از جمله این مفاهیم است که قوه عقل به نحو فطری بر آن واقف است. در مقابل، شاه‌آبادی فطرت را شاکله وجودی انسان دانسته ولی علاوه بر تأکید بر مبانی معرفت‌شناسی که دکارت به آن پرداخته، مبانی هستی‌شناسی را نیز مورد توجه قرار داده است. از این رو بسیاری از معضلات فلسفه دکارت در نظام فکری شاه‌آبادی مشاهده نمی‌شود.
۲. نظریۀ فطرت و کاربست الهیاتی آن از منظر حکیم شاه‌آبادی و جان کالوین
- محسن شریعت‌پناه، علی کربلائی پازوکی، صالح حسن‌زاده، عنایت شریفی
- مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی
- دوره ۲۸، شماره سوم (پیاپی ۱۰۰)، پاییز ۱۴۰۳
چکیده
هدف: فطرت، یکی از کلیدواژه‌های مهم برای ورود به ساحت انسان است که در آموزه‌های دینی و علوم گوناگون، همچون منطق، فلسفه، کلام و عرفان، بررسی شده است. پژوهش حاضر، به منظور بازشناسی کارکردهای فطرت در حوزۀ معرفت‌شناسی بر اساس نظام فکری حکیم شاه‌آبادی و جان کالوین انجام شد. هدف این پژوهش با توجه به قرابتِ موضوعی (اعتقاد پیشینی به خداوند) که میان نظرات این دو اندیشمند وجود دارد، تحلیل دیدگاه آنان در این موضوع و بررسی وجوه اشتراک و افتراق آنها بوده است. روش: روش انجام این پژوهش، توصیفی، تحلیلی- تطبیقی بوده است. یافته‌های پژوهش در وجوه اشتراک؛ شهودی و درونی بودن معرفت فطری، هدایت‌گری معرفت فطری، تأثیر گناه بر معرفت فطری، تفکیک میان طبیعت و فطرت و خلقت انسان به صورت پروردگار و در وجوه افتراق؛ اختلاف نظر در ماهیت انسان، سبک نظریه‌پردازی و جبر و اختیار بود. نتیجه‌گیری: با رویکرد تطبیقی، روشن شد که نظریه‌پردازی حکیم شاه‌آبادی در حوزۀ کارکردهای معرفت‌شناختیِ فطرت، به دلیل گستره، ثبات، عمق و استدلال نظریه، بر نظرات جان کالوین برتری دارد و دارای غنای علمی و آثار معرفت‌شناختی بیشتری است.
۳. گفتمان دوقطبی در اندیشه عرفانی آیت‌الله شاه‌آبادی و نسبت آن با اندیشه سیاسی امام خمینی
- سیدرضا شاکری، عبدالرحمان حسنی فر
- فصلنامه علمی پژوهش‌های انقلاب اسلامی
- دورۀ ۱۲، شمارۀ ۲، شمارۀ پیاپی ۴۵، تابستان ۱۴۰۲، ص ۲۰۳ – ۱۸۷
- چکیده
امام خمینی اندیشمندی ذوابعاد است که جنبه‌های فلسفی، کلامی، فقهی و عرفانی در دیدگاه‌ها و اندیشه ایشان نمود دارد. اینکه اندیشمندی خود حاصل جمع این جنبه‌های متفاوت باشد آن فرد را دارای اهمیت می‌کند اما اینکه این اندیشه‌ها در صحنه عمل پیاده شود اهمیت آن فرد را مضاعف می‌کند. سوای از اهمیت نظری و عملی عام امام خمینی در این مقاله به نسبت اندیشه امام خمینی با اندیشه عرفانی آیت‌الله شاه‌آبادی (استاد خود) مورد بررسی قرار می‌گیرد. روش این مقاله توصیفی- تحلیلی است. یافته‌ها حکایت از این دارد، یک نوع دو قطبی در عرفان که در شکل وضع موجود وضع مطلوب (در شکل تقابلی) بازنمایی می‌شود، در اندیشه‌های شاه‌آبادی و بالتبع امام خمینی نمود یافته است؛ گذر از عرفان به نظریه سیاسی که از اندیشه و بحران‌شناسی شاه‌آبادی آغاز شده و به اندیشه یعنی رهبری سیاسی نمود می‌یابد.
۴. مقایسه تطبیقی فطرت و سلوک عرفانی در آراء تحلیلی امام خمینی (ره) و آیت‌الله شاه‌آبادی (ره)
- فیروزه ابراهیمی؛ فرج‌الله براتی؛ مریم بختیار؛ علی اکبر افراسیاب پور
- عرفان اسلامی (ادیان و عرفان)
- سال ۱۴۰۱، دوره ۱۹، شماره ۷۳؛ صص ۲۱-۲۳۹
- چکیده
به منظور شناسایی منظومه فکری و معرفتی آنان بایستی ابتدا، مبانی عرفانی هستی‌شناسانه و انسان‌شناسانه فطرت را شناسایی کرده و سپس، شاخصه‌های فطرت و سیر و سلوک عرفانی، ابعاد فطرت، رابطه معرفت فکری با معرفت شهودی (سلوک عرفانی) و فطرت و عشق از منظر امام خمینی (ره) و آیت‌الله شاه‌آبادی (ره) را مورد تحلیل قرار داده شده است و در نهایت مبانی فکری معرفتی آنها مقایسه شد. نتایج پژوهش حاکی از آن است که آیت‌الله شاه‌آبادی (ره)، نقطه عطفی در سیر تطورات تاریخی نظریه فطرت است. نوآوری شگرف ایشان در ارتباط با فطرت نشان از برجستگی کار ایشان است زیرا نظریه فطرت را به مباحث نفس‌شناسی و حکمت عملی پیوند زد و برای تجرد نفس و ارائه راهکار عملی برای سیر و سلوک، به مقتضیات فطرت تمسک کرده است. امام خمینی (ره) درخصوص فطرت و سلوک عرفانی نظریه نظام‌مند را صورت‌بندی کرد. ایشان فطرت را با مقام ولایت مطلقه پیوند زده است.
۵. تحلیل مضمون الگوی حکمرانی اقتصادی مبتنی بر سیاست عِدّه و عُدّه در اندیشه آیت‌الله محمدعلی شاه‌آبادی
- غلامرضا جمشیدی‌ها؛ سید محمدجواد قربی
- مطالعات الگوی پیشرفت اسلامی و ایرانی
- سال نهم، زمستان ۱۴۰۰، شماره ۲۰
- چکیده
آیت‌الله محمدعلی شاه‌آبادی یکی از فقهای معاصر ایران می‌باشد که علاوه بر فقه، عرفان و اخلاق نیز در حوزه اقتصاد و اجتماع دارای نظریه‌های راهبردی منبعث از آموزه‌های اسلامی بودند که در تقریرات ایشان بخصوص کتاب شذرات المعارف بازتاب داشته است. بررسی افکار و اندیشه ایشان در حوزه اقتصاد نشان می‌دهد که ایشان توجه ویژه‌ای به اقتصاد جامعه دینی داشتند؛ ایشان ضمن آسیب‌شناسی اقتصاد دول اسلامی، مترصد ارائه راهبردهای حکمرانی اقتصادی برای برون‌رفت امت اسلامی از وابستگی به کفار و دشمنان اسلام بودند. بنابراین مقاله حاضر به مسئله الگوی حکمرانی اقتصادی در اندیشه آیت‌الله شاه‌آبادی خواهد پرداخت. (موضوع) حکمرانی اقتصادی مطلوب براساس تقریرات ایشان، مبتنی بر فعل جمعی و مبتنی بر تأسیس شرکتی براساس قواعد شرعی و علمی است و برای استحکام اقتصادی به فعالیت همگان براساس اخوت و برادری نیاز دارد. لاجرم، جامعه برای این که از اقتصادی توانمند و پویا برخوردار باشد به دو چیز نیاز دارد؛ علم (دانش) و عمل (فعل). با توجه به این مسئله، مقاله حاضر به این سوال پاسخ دهد که؛ الگوی حکمرانی اقتصادی مبتنی بر سیاست عِدّه و عُدّه در اندیشه آیت‌الله شاه‌آبادی (ره) چه می‌باشد؟ (سوال) برای پاسخ به این سوال و تبیین اندیشه اقتصادی آیت‌الله شاه‌آبادی از روش تحلیل مضمون استفاده می‌گردد (روش).
۶. ویژگی‌های درونی انسان و نقش آنها در نیل به غایت مطلوب او در آرای آیت‌الله شاه‌آبادی و امام خمینی
- آیلار ملکی
- انوار معرفت
- سال نهم، شماره دوم، شماره پیاپی ۱۹، پاییز و زمستان ۱۳۹۹
چکیده:
از خلال آموزه‌های عرفانی می‌توان تصویری از انسان مطلوب به دست آورد. آنچه در این راستا مد نظر است آرمان هر انسان می‌باشد. افراد به تناسب توانمندی‌های درونی خود قادرند در راستای هدف مطلوب و آرمانی خود حرکت کنند. میل درونی انسان برای تعالی یافتن و نیل به کمال امری است که به انحای مختلف مورد توجه انسان بوده است. در این مقاله به تبیین این مسأله خواهیم پرداخت که آیا ابزارهای نیل به این مرتبه در ذات و خلقت انسان ریشه دارد یا در خارج از ذات و آدمی چگونه می‌تواند با در نظر گرفتن ابزارهای مذکور به مقام مطلوب خود نائل شود؟ در این پژوهش سعی بر این است که تبیین موضوع مورد بحث با تکیه بر آرای آیت‌الله شاه‌آبادی و شاگرد ایشان صورت گیرد. در این آرا به مبحث ذات و فطرت انسان برمی‌خوریم که از این طریق نه تنها تصویری از مقصد آرمانی او ارائه می‌شود بلکه نقطۀ آغاز و مسیر یک سیر کمالی نیز تبیین می‌گردد.
۷. کیفیت رجعت از دیدگاه آیت‌الله شاه‌آبادی
- بهزاد محمدی، میثم امانی
- اندیشه نوین دینی
- سال ۱۶ بهار ۹۹، شماره ۶۰، صفحات ۸۱-۹۲
چکیده
دیدگاه‌های رفیعی قزوینی و شاه‌آبادی در مسأله رجعت، فلسفی و مستند به آرای حکمت متعالیه ملاصدرا است. این مقاله با روش پژوهش توصیفی تحلیلی به این مسأله پرداخته که کیفیت رجعت با کدام بدن و به چه نحوی صورت می‌گیرد؟ یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد بر اساس نظر مشهور که رفیعی قزوینی باور دارد کیفیت رجعت با بدن عنصری تحقق می‌یابد. بنا بر نظر رفیعی قزوینی تحقق آثار وجودی معصومین در استکمال نفوس اگر با بدن عنصری صورت نگیرد لازمه‌اش قسر خواهد بود. اما شاه‌آبادی بر این باور است که رجعت با بدن مادی صورت نمی‌گیرد بلکه با بدن برزخی است و انسان‌ها با حواس مطلق نه مقید خود قادر به رویت این ابدان برزخی هستند. شاه‌آبادی با مبنا قرار دادن دو گزارۀ عینیت قرآن علمی و عترت و نیز تکیه بر سه صفت فیض، قدرت و هدایت می‌کوشد به اثبات برزخ بودن رجعت بپردازد.
۸. بررسی نسبت سیاست عِدّه و عُدّه بر پایه رویکرد انسان‌شناختی آیت‌الله شاه‌آبادی
- حسن مجیدی؛ میثم بهارلو؛ میرانی مقدم هادی
- پژوهش‌های سیاست اسلامی
- سال ۱۳۹۹، دوره ۸، شماره ۱۸، صص ۳۱۴-۳۴۱
- چکیده
تفاوت مکاتب سیاسی را می‌توان در تعریف آنها از انسان ریشه‌یابی کرد (تاریخچه). از این رو، مسأله این مقاله تبیین رویکرد آیت‌الله شاه‌آبادی به سیاست عدّه و عدّه در پرتو نگاه ایشان به انسان است (بیان مسأله). مرتبط با این حوزه، پژوهش‌های انجام شده یا صرفاً بر بعد عرفانی و فلسفی انسان یا به بحث از سیاست از نگاه ایشان فارغ از بستر انسان‌شناختی پرداخته‌اند (پیشینه). پس، پرسش اصلی مقاله این است که نسبت سیاست عده و عده با رویکرد انسان‌شناختی در اندیشه آیت‌الله شاه‌آبادی چیست (سوال)؟ برای این منظور، این پژوهش با بهره‌گیری از مبانی مفهومی اقدام به تعریف انسان از نگاه آیت‌الله شاه‌آبادی با تفکیک طبیعت و فطرت کرده، سپس نقش انسان را در تشکیل جامعه تحلیل کرده است. در ادامه با تاکید بر اینکه احکام طبیعت باید پیرو احکام فطرت باشند (فرضیه) سیاست عِدّه و عُدّه در اندیشه آیت‌الله شاه‌آبادی را تشریح می‌کند (هدف) و در نهایت سیاست‌های کلی مستخرج از نسبت اصول فطری سیاست عده با لوازم طبیعت انسان از نگاه سیاست عده به دست می‌آید (یافته).
۹. خداشناسی و آخرت‌شناسی عرفانی از منظر آیت‌الله شاه‌آبادی (ره)
- سید نادر محمدزاده
- نشریه عرفان اسلامی
- پاییز ۱۳۹۹، شماره ۶۵
- چکیده
در دیدگاه آیت‌الله شاه‌آبادی (ره) دید عرفانی بر نگاه فقهی، کلامی غلبه دارد. مبنای همه اندیشه‌های او از آموزۀ فطرت گرفته شده است. خداوند عاشق خود و کمالش و عالم، تابش و محضر خداست. خودنمایی و اظهار کمال انگیزه افعالش است. حق دو ظهور علمی و فعلی دارد که موجب ظهور عوالم گوناگون در قوس نزولی می‌شود و آنها در طول هم‌اند. غایت و هدف فعل حق خود اوست. در پایان این نتیجه حاصل می‌شود ایشان با آموزۀ محوری خود؛ یعنی فطرت علاوه بر نگاه عرفانی در باب خدا و آخرت، شبهات بسیاری را در مورد مسأله شرور، شیطان، جسم‌انگاری خدا و رجعت پاسخ می‌دهد.
۱۰. بررسی اشکال ذهنی بودن نتیجه در برهان فطرت عشق به کمال بر پایه منطق موجهات جدید
- سید مجید ظهیری
- پژوهش‌های عقلی نوین
- سال چهارم پاییز و زمستان ۱۳۹۸ شماره ۸
- چکیده
آیت‌الله شاه‌آبادی (ره) در تاکید بر فطرت در خداشناسی سعی بلیغ نموده است. یکی از تجلیات مهم این مساعی، برهان فطرت عشق به کمال ایشان است. از مهم‌ترین اشکالات مطرح شده درباره برهان مذکور مشکل امکان ذهنی بودن نتیجه برهان است، که امام خمینی (ره) در تقریر خود از برهان استاد بدان عنایت داشته و سعی در دفع اشکال نموده است. در این مقاله نشان خواهیم داد که چگونه می‌توان به کمک منطق موجهات جدید این اشکال را دفع نمود و تلاش عالمانه دو حکیم معاصر را بر کرسی اثبات نشاند. این مهم بر اساس نظام S5 از منطق موجهات جدید نشان داده خواهد شد.
۱۱. راهبردهای استحکام اقتصادی نظام سیاسی اسلام از منظر آیت‌الله محمدعلی شاه‌آبادی (ره)
- غلامرضا جمشیدی‌ها، سید محمدجواد قربی
- مطالعات الگوی پیشرفت اسلامی و ایرانی
- سال هفتم پاییز و زمستان ۱۳۹۸ شماره ۱۶
- چکیده
نظام سیاسی اسلام برای تعالی نیازمند توجه به اقتصاد است و ساختارهای اقتصادی در حکومت باید در برابر آسیب‌ها، تهدیدات و چالش‌ها مستحکم شوند از این رو، تبیین روندهای استحکام‌بخشی به نظام اقتصادی در حکومت اسلامی امری راهبردی است و آیت‌الله شاه‌آبادی به عنوان یکی از متفکران اسلامی در قرن اخیر، ایده‌های نوینی در حوزه الگوی بومی اقتصاد اسلامی ارائه داده است و به همین دلیل، این مقاله تلاش دارد با بهره‌گیری از روش تحلیلی توصیفی و مطالعات کتابخانه‌ای به این سوال پاسخ دهد؛ راهبردهای استحکام اقتصادی نظام سیاسی اسلام از منظر آیت‌الله محمدعلی شاه‌آبادی کدامند؟ یافته‌های مقاله نشان می‌دهد که مهم‌ترین تاکید ایشان در کتاب شذرات المعارف، توجه به سیاست عِدّه و عُدّه می‌باشد و در راستای تعالی در این سیاست‌های اقتصادی، وحدت و اخوت دینی لازمه پیشبرد اهداف اقتصادی است و در عرصه مالی، شرکت مخمس الگوی مطلوب نظام مالی-اقتصادی برآمده از آموزه‌های اسلامی است. برخی از ملزومات استحکام اقتصادی از منظر آیت‌الله شاه‌آبادی عبارتند از: تقویت تولید داخلی، تعامل قوای عاقله و عامله، توجه به مقتضیات بومی و دینی در روندهای خرد و کلان اقتصادی، تبلیغ فرهنگ اقتصادی مطلوب، اولویت مصالح جمعی بر مصالح فردی در کنش‌های اقتصادی.
۱۲. تهدیدات تولید ملی در نظام سیاسی اسلام از منظر اندیشه آیت‌الله محمدعلی شاه‌آبادی (ره)
- سید محمدجواد قربی؛ غلامرضا جمشیدی‌ها
- مطالعات الگوی پیشرفت اسلامی و ایرانی
- سال هفتم، پاییز و زمستان ۱۳۹۸، شماره ۱۴
- چکیده
تولید کالای ملی و تأمین نیازهای اساسی درون مرزهای ملی از اموری است که در اقتصاد اسلامی مورد تأکید قرار گرفته است و بسیاری از متفکران و اندیشمندان در خصوص لزوم آن سخن به میان آورده‌اند. در این میان، آیت‌الله محمدعلی شاه‌آبادی یکی از اشخاصی است که بر وجوب تولید امتعه در ممالک اسلامی تأکید زیادی داشته است و در کتاب شذرات‌المعارف به ابعاد مختلف تولید کالای ملی اشاراتی داشته‌اند. به همین منظور، مقاله حاضر تلاش دارد با بهره‌گیری از روش تحلیلی توصیفی و مطالعات کتابخانه‌ای به این پرسش پاسخ دهد که: تهدیدات تولید کالای ملی از منظر اندیشه اقتصادی آیت‌الله شاه‌آبادی (ره) شامل چه مواردی است؟ برخی از یافته‌های مقاله نشان می‌دهند که تولید کالای ملی ارتباط مستقیمی با اقتدار سیاسی و عزت ملی دارد و بی‌توجهی به تأمین نیازهای اقتصادی در ناحیه مقدسه اسلام، زمینه‌های وابستگی اقتصادی و ضعف پایه‌های حکومت اسلامی را به وجود خواهد آورد. برخی از تهدیدات تولید ملی در نظام اقتصادی اسلام از منظر آیت‌الله شاه‌آبادی عبارت است از: راحت‌طلبی و آسایش‌پرستی، نفاق در فعالیت‌های اقتصادی، سوء مدیریت در بیت‌المال، رفاه‌زدگی شهروندان، وابستگی اقتصاد ملی به کالاها و صنایع خارجی، قرض تنزیلی و ربا، خام‌فروشی سرمایه‌های طبیعی، کفران نعمت، حبس پول (انباشت سرمایه) و رفع ید از تولید سازنده، جنگ تجارت‌خانه‌ها در عرصه بین‌المللی (نزاع اقتصادی) و…
۱۳. اجماع عام یا فطرت: دو چهره از یک استدلال
- رامین فرح – سیفعلی پور مریم
- نشریه اندیشه نوین دینی
- سال ۱۳۹۷؛ دوره: ۱۴؛ شماره ۵۵
- چکیده
وجود یک حس مشترک در همه انسان‌ها در گستره تاریخ، ادیان توحیدی را بر آن داشته است که با اندیشه‌های عقلی، خداشناسی و خداجویی فطری را مستدل نمایند. این تلاش در غرب به برهان اجماع عام و در فضای اندیشه اسلامی به برهان فطرت مشهور است. این تحقیق بنیادی با روش تحلیلی تطبیقی، در پی پاسخ‌گویی به این سؤال است: آیا می‌توان ادعا نمود برهان اجماع عام و برهان فطرت تقریرهای متفاوت از یک استدلال به شمار می‌آیند؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که برهان اجماع عام چهره‌ای متفاوت از برهان فطرت را به ذهن متبادر می‌سازد و در برخی از تقریرها با تکیه بر همگانی بودن (به جای فطری بودن)، با برهان فطرت رابطه عموم و خصوص من وجه می‌یابد.
۱۴. معنویت برای کودکان در عرفان اسلامی با تکیه بر دیدگاه آیت‌الله شاه‌آبادی (س) و امام خمینی (ره)
- هادی وکیلی؛ مریم داورنیا، زینب برخورداری
- حکمت معاصر
- سال هشتم، شمارۀ دوم، تابستان ۹۶ – ۸۷-۱۰۸
چکیده
معنویت از مفاهیمی است که در عصر حاضر به آن توجه ویژه‌ای شده است و اکنون دربارۀ کودکان نیز به کار برده می‌شود. معنویت از مفاهیم کلیدی دینی است و بر مبانی، ساختار، و روش‌های معین دینی استوار است. در عرفان اسلامی نیز معنویت نقشی کانونی ایفا می‌کند. با توجه به بحث‌های تخصصی معمول در حوزۀ معنویت، باید نسبت آموزه‌ها با آموزه‌های عرفان اسلامی «معنویت برای کودکان» طرح‌شده در جهان معاصر سنجیده شود. در این نوشتار با محدودکردن دامنۀ پژوهش به دو عارف متأله حضرت آیت‌الله شاه‌آبادی (س) و امام خمینی (ره)، به بررسی تطبیقی مبانی و آموزه‌های معنویت برای کودکان که امروزه در جهان مطرح شده است و مباحث متناظر آن در عرفان اسلامی می‌پردازیم. بدیهی است معنویت برای کودکان به طور مستقل و مجزا در آرای این بزرگواران مطرح نشده است، اما با پژوهش و مطالعه در آثار آنان تعریف معنویت، آموزش‌های معنوی برای کودکان، و مبانی و روش‌های آن از آثار ایشان قابل استخراج است. معنویت برای کودکان در عرفان اسلامی، به لحاظ مبانی و اهداف، با مباحث غیراسلامی متناظر آن تفاوت می‌یابد، هرچند در روش‌ها و مصادیق شباهت‌هایی دیده می‌شود.
۱۵. بازسازی نظریۀ گفتمانی هویت لاکلاو و موفه بر اساس نظریۀ فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی
- غلامرضا پرهیزکار
- اسلام و علوم اجتماعی
- سال ۹، شماره ۱۸، پاییز و زمستان ۱۳۹۶، ۵۳-۷۶
چکیده
نظریۀ گفتمانی لاکلاو و موفه در عین حال که در پی تحلیل گفتمان است نظریه‌ای در باب شکل‌گیری هویت فردی و اجتماعی نیز محسوب می‌شود. در این مقاله از طریق جایگزینی نظریۀ فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی با نظریۀ ناخودآگاه لاکان که مورد استفادۀ لاکلاو و موفه قرار گرفته است، زمینه را برای تحول نظریۀ گفتمانی هویت به نظریه‌ای غیر خودش با رویکرد دینی فراهم شده است. از جمله پیامدهای این تغییر در نظریه، قائل شدن به نقش بیشتر برای سوژه در انتخاب هویت فردی، بالا رفتن قدرت تبیینی نظریه، اجتماعی‌تر شدن آن، خارج کردن نظریه از نگاه به هویت به مثابۀ امری صرفاً فرهنگی و تاریخی که حاصل نزاع بین دیگری‌ها است به امری که حاصل تلائم یا تضاد میان جوهرۀ انسانی با دیگری‌ها است. ضمن آنکه کار صورت‌گرفته را می‌توان نمونه‌ای برای رویکرد تهذیبی در تولید علم دینی به حساب آورد. روش کار به‌رفته در این پژوهش، توصیفی، تبیین و انتقادی است.
۱۶. بررسی تطبیقی سرشت انسان در دیدگاه روسو و آیت‌الله شاه‌آبادی
- مجتبی همتی فر، طاهره جاویدی کلاته جعفرآبادی
- نشریه فلسفه تربیت
- سال ۱۳۹۶؛ دوره ۲، شماره ۱، ۹۱-۱۱۳
چکیده
مقاله حاضر با بررسی تطبیقی مفهوم «طبیعت» در رساله «امیل» روسو با مفهوم «فطرت» در دیدگاه آیت‌الله شاه‌آبادی، بر آن است تا وجوه اشتراک و افتراق میان دو مفهوم مذکور را با استفاده از روش تحلیل مفهومی و با بهره از رویکرد تطبیقی تبیین نماید. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که روسو، در همه آثار خود، از جمله رساله «امیل»، بر سرشت مشترک انسانی تاکید دارد. او با روش تجربی، تاریخی و عقلی با اثبات پیشینی طبیعت انسانی، دو وجه حیوانی و فراحیوانی را مورد توجه قرار می‌دهد. در ویژگی‌های مهمی همچون «معصوم از خطا بودن، جهت‌گیری الهی و توحیدی داشتن و همچنین فراغت از تبدیل و تغییر» اختلافات جدی میان دیدگاه روسو و آیت‌الله شاه‌آبادی نمایان می‌گردد.
۱۷. ساختار پیشینی نفس در نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی
- حمید شاه‌آبادی
- نشریه پژوهشنامه فلسفه دین
- سال پانزدهم بهار و تابستان ۱۳۹۶ شماره ۱ (پیاپی ۲۹)
- چکیده
نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی در مقام یک نظریه انسان‌شناسانه میان‌رشته‌ای بر آن است تا در پرتو چهار رویکرد نقلی، عقلی، شهودی و تجربی/تاریخی، طرحی از ساختار پیشینی هستی انسانی ترسیم کند که شالوده آن بر شوق ذاتی نفس به کمال مطلق استوار است. در این راستا، این نظریه می‌کوشد تا طرح خود را از مجرای تحلیل هستی‌شناسانه مفهوم فطرت به مثابه لازمه وجود مدرک و به واسطه اصطیاد گرایش‌های انحصاری نفس انسان تبیین کند.
۱۸. جایگاه مفهوم فطرت در منازعات دینی-اجتماعی دوره پهلوی دوم
- علی‌محمد حاضری؛ محمد ملاعباسی
- دو فصلنامه نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان
- سال ششم، شماره یک، بهار و تابستان ۱۳۹۵
- چکیده
مفهوم فطرت پیش از دوران پهلویِ دوم، در کتاب‌ها و روزنامه‌های مذهبی، بسیار به ندرت به کار رفته است. اما بعد از شهریور ۱۳۲۰ و آغاز سلطنت محمدرضا شاه، استفاده از این مفهوم و نظریه‌پردازی درباره آن، در مجلات و روزنامه‌هایی که نشر و تبلیغِ مسائل دینی را هدفِ خود قرار داده بودند، افزایش می‌یابد. فطرت، رفته‌رفته از سویی، به مفهوم کلیدی برای دفاع از دین در برابر مارکسیست‌ها یا دیگر منتقدانِ دین تبدیل می‌شود و از سوی دیگر، برای نقدِ دین‌داریِ متحجرانه و خرافی به کار می‌رود. بدین ترتیب، فطرت به چنان ابزار مهمی برای مبارزات دینی-اجتماعی مبدل می‌شود که در آستانه انقلاب اسلامی، استاد مرتضی مطهری آن را «ام‌المسائل» دین اسلام می‌نامد. اما پس از انقلاب اسلامی، این موج فروکش کرده و با بلاموضوع شدنِ کارکردهای این مفهوم در دوره پیش از انقلاب، بار دیگر به حاشیه رانده می‌شود. این مقاله کارکردهای اجتماعی فطرت در دوره پهلوی دوم را بررسی می‌کند.
۱۹. تبیین تقریرهای برهان فطرت (تضایف) بر اثبات وجود خدا (با تأکید بر آرای آیت‌الله شاه‌آبادی)
- طاهر کریم‌زاده؛ مرتضی قربانی
- فصلنامه علمی-پژوهشی اندیشه نوین دینی
- سال ۱۲؛ پاییز ۹۵ ش ۳۶؛ صفحات ۸۱-۹۶
- چکیده
اثبات گرایش فطری و درونی در نهاد انسان‌ها به سوی پروردگارشان، یکی از بهترین راه‌های اثبات و شناخت خدا است؛ چراکه این راه، ذاتی، همگانی، تغییرناپذیر و پایدار است و می‌تواند از استوارترین برهان‌های اثبات وجود خدا باشد. از آنجا که فطرت انسان، دارای گرایش‌های مختلف است، تقریرهای برهان فطری نیز براساس این گرایش‌ها متفاوتند. در برهان فطرت عشق به کمال مطلق، با استفاده از عشق ذاتی و درونی انسان به کمال مطلق، خدا اثبات می‌شود. در برهان فطرت امید نیز از راه اثبات امید انسان در سختی‌ها و کوتاه شدن دستش از تمام اسباب و وسائط مادی، وجود خدا اثبات می‌شود. در برهان فطرت افتقار که از ابتکارات مرحوم آیت‌الله شاه‌آبادی است، با استفاده از برهان فقر ذاتی صدرایی و برهان امکان و وجوب سینوی، پس از اثبات ذات فقیر و امکانی انسان‌ها، ذات غنی خداوند اثبات می‌شود. برهان فطرت انقیاد، برهان فطرت خوف و برهان فطرت بغضِ نقص نیز که باز از ابداعات فلسفی ایشان هستند، به ترتیب از راه اثبات خضوع ذاتی انسان در برابر کمال، خوف از دست دادن محبوب‌ها و تنفّر از نقص، خداوند را اثبات می‌کنند. در منظومه فکری آیت‌الله شاه‌آبادی چگونه با تقریرهای مختلف برهان فطرت یا تضایف از گرایش درونی انسان، وجود خدا اثبات می‌شود؟ این پژوهش ضمن پاسخ به این پرسش، به تحلیل تقریرهای این برهان می‌پردازد.
۲۰. نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی و کارکردهای کلامی ـ اخلاقی آن
- مهدی دیناروند
- معرفت کلامی
- پاییز و زمستان ۱۳۹۵، سال هفتم – شماره ۲
- چکیده
عارف کامل، حضرت علامه میرزامحمدعلی شاه‌آبادی که از نوادر دوران و نوابغ زمان است و حقیقتاً ایشان را باید مفسر جدی فطرتِ قرآنی دانست، با نظریۀ فطرت خود، مبنای وثیقی در تبیین ارتباط میان کتاب تکوین (انسان) و کتاب تدوین (قرآن) بنا نهاد. اینکه تمام دین با همۀ اصول و فروعش و با فقه و اخلاق و اعتقادیاتش ریشه در فطرت بشری داشته باشد، می‌تواند از نظریۀ فطرت علامه شاه‌آبادی قابل اصطیاد باشد. لذا در این مقاله به تبیین نظریۀ فطرت ایشان پرداخته و کوشیده‌ایم که فطری بودن تمام ارکان و اجزای دین (توحید، معاد، نبوت و امامت، اخلاق و احکام) را مبتنی بر نظریۀ فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی مورد بحث و بررسی قرار دهیم و به اثبات برسانیم. همچنین به برخی از نتایج حاصل از این نظریه در حوزه‌های گوناگون دین و اخلاق، از جمله استفاده‌ای که می‌توان از آن در اثبات «خالی نبودن زمین از حجت حق» کرد، اشاره شده است.
۲۱. تبیین و تحلیل صورت‌بندی برهان فطرت عشق در تفکر آیت‌الله شاه‌آبادی
- حمید شاه‌آبادی؛ محمدرضا اسدی
- نشریه شناخت (دانشگاه شهید بهشتی)
- شماره ۱۵؛ بهار و تابستان ۱۳۹۵
- چکیده
در سنت تفکر اسلامی برهان فطرت در اثبات وجود خدا، برهانی ملهم از آموزه‌های قرآنی و مبتنی بر رویکردی انسان‌شناسانه است. گرانیگاه برهان فطرت، التفاتی مضمر در نفس انسان نسبت به کمال بحت و مطلق است. آیت‌الله شاه‌آبادی به عنوان یک فیلسوف مابعد صدرایی، کوشیده تا معطوفیت ذاتی نفس به مفهوم کمال را در آمیزش با قاعده فلسفیِ تضایف در تفکر اسلامی، همچون تمهیدی جهت اقامه استدلالی برای اثبات وجود متعلق التفات نفس به کار گیرد. در مقاله پیش رو استدلال مذکور (برهان فطرت عشق)، در قالب دو قیاسِ اقترانی و استثنایی صورت‌بندی شده و لوازم و مقومات آن مورد نقد و بررسی قرار گرفته است.
۲۲. جایگاه فطرت در منظومۀ معرفتی حکیم شاه‌آبادی
- محمد غفوری‌نژاد
- پژوهشنامه عرفان
- سال نهم، شماره هفدهم، ۱۳۹۴
چکیده
آیت‌الله میرزا محمدعلی شاه‌آبادی از بنیان‌گذاران نظریۀ فطرت در قرن اخیر به شمار می‌رود. رهیافت شاه‌آبادی به نظریه فطرت، درون‌دینی و احیاناً آمیخته با رویکرد ذوقی و عرفانی است. در عین حال بیشتر نظریه‌پردازی‌های وی از پشتوانۀ فلسفی و عقلانی برخوردار است. اثبات اصول اساسی مذهب (اثبات واجب، نبوت و امامت عامه و معاد) براساس مقتضیات فطرت از طرق متعدد، استناد به مقتضیات فطرت در برخی مباحث فلسفی (نفی ماهیت، مکان‌مندی، جسمانیت… از واجب تعالی) و همچنین علم‌النفس، ارائۀ تحلیلی جامع از فطری بودن دین و تمسک به اقتضائات فطرت برای سیر و سلوک و خودسازی، مهم‌ترین نوآوری‌های وی در این باب قلمداد می‌شود. مهم‌ترین عامل توفیق شاه‌آبادی در پدیدآوردن این نوآوری‌ها، اهمیت دادن او به آموزه‌های کتاب و سنت و تأمل عمیق در آنهاست.
۲۳. تحلیل الگوی اقتصادی آیت‌الله شاه‌آبادی
- احمدعلی یوسفی
- فصلنامه علمی پژوهشی اقتصاد اسلامی
- سال پانزدهم، شماره ۵۷، بهار ۱۳۹۴
- چکیده
آیت‌الله محمدعلی شاه‌آبادی، فقیه، عارف، فیلسوف و استاد اخلاق به مسائل اجتماعی و اقتصادی عصر خود توجه جدی داشت. وی با آسیب‌شناسی دقیق از اوضاع اقتصادی عصر خود نشان داد که علت اصلی مشکل‌های اقتصادی، حاکمیت نظام‌های اقتصادی غربی و شرقی در ایران و دیگر کشورهای اسلامی است. آن‌گاه الگوی اقتصادی جامعی را مبتنی بر مبانی هستی‌شناختی و ارزش‌شناختی آموزه‌های اسلامی و متمایز از الگوهای اقتصادی غربی و شرقی، استخراج و طراحی کرده است. وی در درون الگوی اقتصادی خود زیر نظر حاکمیت اسلامی و ولی فقیه، مدل اجرایی را پیشنهاد می‌دهد که نهادهای مالی، پولی و سرمایه‌ای خاص و متمایز از نهادهای اقتصادی متعارف زمان خود دارد. در تحقیق پیش رو به روش تفسیر متن و تحلیل آن، الگوی اقتصادی مورد نظر آیت‌الله شاه‌آبادی، نشان داده می‌شود که از نظر وی راه اصلی برون‌رفت جامعه اسلامی از مشکل‌های اقتصادی، استخراج و طراحی الگوی اقتصادی به روش تکوین و ابداع است.
۲۴. فلسفۀ رجعت از منظر آیت‌الله شاه‌آبادی
- بهزاد محمدی
- فصلنامه اندیشه نوین دینی
- سال یازدهم تابستان ۱۳۹۴ شماره ۴۱
- چکیده
رجعت‌باوری، جزء مختصات تفکر شیعی است و به دلیل اهمیت آن، پژوهش‌های فراوانی از سه منظر نقلی، کلامی و فلسفی به تبیین آن پرداخته‌اند؛ لکن هنوز برخی وجوه آن نیازمند تبیین است. متکلمان با مبنا قرار دادن حکمت و مصلحت الهی، از غرض و فلسفه رجعت پرسیده‌اند؛ ولی آیت‌الله شاه‌آبادی براساس مبنای علیت و انسان‌شناسی خاص خویش، دو سوال کلیدی پرسیده است: اول اینکه علت رجعت چیست؟ که به نظر ایشان، رجعت یا علت قابلی دارد یا علت فاعلی. دوم اینکه کیفیت رجعت چگونه است؟ که ایشان رجعت را با بدن برزخی می‌دانند، نه بدن مادی و این محور تفاوت نظر ایشان با علمای سلف است. شاه‌آبادی با توجه به مبحث علت و معلول صدرایی، علت رجعت را یا ناشی از استعداد می‌داند، یا استدعا یا استحضار که در هر حال، دو علت فاعلی و قابلی لازم دارد. مقایسه دیدگاه استاد شاه‌آبادی و فلاسفه دیگر، نظیر رفیعی قزوینی نشان می‌دهد که بحث ایشان از جهت استفاده از مبانی حکمت متعالیه و استیفای اقسام علل رجعت بر بحث‌های مرحوم رفیعی قزوینی ارجحیت دارد.
۲۵. تعلیم و تربیت مبتنی بر فطرت (تربیت فطرت‌گرا با تأکید بر دیدگاه آیت‌الله شاه‌آبادی، مدل‌سازی فطرت با هرم سه‌وجهی)
- مجتبی همتی فر؛ ابوالفضل غفاری
- دو فصلنامه فلسفه و کلام
- پاییز و زمستان ۱۳۹۳ شماره ۹۳
- چکیده
«فطرت» به عنوان یکی از بنیادی‌ترین مباحث انسان‌شناسی اسلامی و نظام تربیتی اسلامی، همواره مورد توجه اندیشمندان، فیلسوفان و مربیان مسلمان قرار داشته است. با این همه، با توجه به تفاوت منظر و موضعی که هر اندیشمند اتخاذ نموده، تفاسیر متنوع و تا حدی متفاوت از فطرت ارائه شده است؛ لذا تعریف، قلمرو و انواعی که برای فطرت در نظر گرفته می‌شود، تاثیر مستقیمی در الگوی ارائه شده در مورد ساختار روانی انسان از منظر اسلام خواهد داشت. آیت‌الله شاه‌آبادی از جمله برجسته‌ترین اندیشمندان معاصری است که بحث فطرت را مورد کنکاش قرار داده و بر اساس آن تلاش نموده است تا برای بسیاری از مباحث عمده اسلام، بنیانی نوین برپا نماید و از همین رو «فیلسوف فطرت» لقب گرفته است. این مقاله با پذیرفتن این مفروضه که «فطرت» به عنوان تقریر دینی از سرشت مشترک انسان، می‌تواند در تعریف، قلمرو، اهداف و ارکان و مبانی، اصول و روش‌های تعلیم و تربیت اسلامی نقش عمده‌ای ایفا نماید، بر آن است تا با بهره‌گیری از آرا و تقریر این فیلسوف، مجتهد و عارف معاصر، تصویری از الگوی ساختار روانی انسان بر اساس فطرت ارائه نماید. آیت‌الله شاه‌آبادی علاوه بر ویژگی‌هایی همچون غیر اکتسابی بودن و همگانی بودن فطرت در میان همه انسان‌ها، به ویژگی‌هایی چون بالقوه بودن، معصومیت از خطا و ثابت بودن فطرت اشاره می‌نماید. وی با ذکر جلوه‌های مختلف فطرت (از جمله فطرت‌های عالمه، کاشفه، حریت و حب راحت)، «فطرت عاشقه» را هسته اصلی ساختار روانی انسان معرفی می‌نماید. بر این اساس می‌توان فطریات انسان را در قالب هرمی سه‌وجهی (با ابعاد علم، عشق و قدرت) توصیف نمود که قاعده آن با مرکزیت «خود»، از عشق بهره برده است. همه فطریات (وجوه هرم و یال‌های آن) ریشه در فطرت عاشقه دارند و «عشق» کلیدواژه انسان خواهد بود.
۲۶. بررسی فطرت انسان از منظر آیات و روایات با تاکید بر اندیشه‌های آیت‌الله محمدعلی شاه‌آبادی
- عباس مولوی، عبدالرضا مظاهری، عبدالحسین طریقی
- پژوهش دینی
- شماره ۴۴، بهار و تابستان ۱۴۰۱- صص ۱۶۲-۱۳۵
چکیده
مقاله پیش‌رو به دنبال بررسی فطرت انسان به عنوان ویژگی بنیادین در موضوع انسان‌شناسی از منظر مکتب اسلام و اندیشمند معاصر، حکیم آیت‌الله شاه‌آبادی، مشهور به فیلسوف فطرت، با روشی توصیفی، نقلی و تفسیری می‌باشد. پژوهش حاضر حاکی از آنست که ریشه بسیاری از بحران‌های معرفتی، اخلاقی و مادی‌گرایی در طول تاریخ حیات بشری، ناشی از بحران هویت است، که آن نیز به دلیل عدم شناخت انسان از خود اصیل و واقعی‌اش می‌باشد. لذا یکی از اساسی‌ترین راهکارها برای رفع بحران مذکور، شناخت بنیادین و همه‌جانبه انسان با ویژگی‌های تکوینی خویش است. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد، انسان پیچیده‌ترین و عالی‌ترین مخلوق خداوند است و دارای شخصیت مرکّب از دو ویژگی و هدف تکوینی ملکی (حیوانی) و ملکوتی (فراحیوانی) است. ویژگی فطرت بعد ملکوتی، هویت ذاتی و توحیدی انسان را تشکیل می‌دهد، که در آیات و روایات اسلامی از آن به عنوان دین حنیف، اسلام، معرفت خدا و توحید یاد می‌کنند و به تعبیر حکیم شاه‌آبادی، انسان مفطور به فطرت الهیه است که از لوازم وجود مدرک او می‌باشد و حقیقتش، علم و عشق به کمال مطلق، یعنی خداوند سبحان است. فطرت انسان بر اساس آیه فطرت و تفسیر آیت‌الله شاه‌آبادی، دارای ویژگی‌هایی همچون همگانی، همه‌گاهی، غیراکتسابی (جبری و ناخودآگاه)، ثابت، غیرقابل تغییر و تبدیل و معصومیت از خطا و اشتباه است. بر این اساس فطرت، نقش و جایگاه هدف نهایی از رشد و کمال واقعی انسان را ایفا می‌کند. لذا برای او دارای ارزش و مطلوبیت ذاتی و مطلق است و اگر انسان به کمک تعالیم و آموزه‌های انبیاء الهی، به صورت خودآگاه و اختیاری توجه خود را به سمت و سوی آن معطوف کند و حجاب‌های عاد مادی و حیوانی‌اش را کنار بزند، منِ توحیدی او شکوفا شده و از هویتی اصیل و الهی برخوردار می‌گردد، که در واقع همان مقام قرب الهی، بهشت سعادت و حقیقت‌الکمال او خواهد بود.
۲۷. بررسی تطبیقی برهان فطرت و برهان اجماع عام در اثبات وجود خدا
- حمیدرضا عبدلی مهرجردی؛ محمدحسین دهقانی محمودآبادی
- الهیات تطبیقی
- سال پنجم بهار و تابستان ۱۳۹۳ شماره ۱۱
- چکیده
به گواه تاریخ، انسان‌ها همیشه به گونه‌ای «خداجو» و «خداگرا» بوده‌اند. برخی معتقدند این در سرشت انسان‌ها قرار دارد و هر انسانی با این تمایل الهی زاده می‌شود. از این ویژگی همه‌زمانی و همه‌مکانی انسان‌ها به فطرت الهی تعبیر می‌شود. بسیاری از دانشمندان کوشیده‌اند با استفاده از این ویژگی مشترک در انسان‌ها به اثبات خداوند بپردازند. در اندیشه اسلامی از این تلاش به برهان فطرت یاد شده و در تفکر فلسفی و کلامی غرب به نام برهان اجماع عام شناخته می‌شود. اگر چه این دو برهان تفاوت‌هایی در شکل تقریر و رویکرد دارند ولی ویژگی مشترک آنها استفاده از گرایش الهی همگانی انسان‌ها برای اثبات وجود خداوند است. تأمل در شکل کلی تقریرها نشان می‌دهد که تقریرهای برهان فطرت و برهان اجماع عام نمی‌توانند به تنهایی و بدون اتکا به اصل علیت یا فقر وجودی، وجود خداوند را اثبات کنند. در این مقاله ضمن بررسی تطبیقی این دو برهان، نقدهای وارد شده به هر کدام را بررسی نموده و به وجوه اشتراک و افتراق آن دو پرداخته‌ایم.
۲۸. انسان و عمومیت عرفان از منظر شاه‌آبادی (ره)
- سید نادر محمدزاده
- نشریه عرفان اسلامی (ادیان و عرفان)
- پاییز ۱۳۹۱؛ دوره ۱۱، شماره ۴۱، صفحات ۳۵-۶۰
- چکیده
آراء آیت‌الله شاه‌آبادی (ره) در زمینه‌های گوناگون با نگاهی عرفانی بیان شده است. از منظر ایشان انسان از دو بعد ظاهری و باطنی تشکیل شده است؛ جنبه باطنی انسان مراتب هفتگانه دارد که در طول هم‌اند و در فطرت انسان بالقوه‌اند. همه معارف الهی در آن سرشته است که معصوم و فراگیر است؛ اما با حجاب‌هایی پوشیده می‌شوند و با التزام به شریعت و خردورزی می‌توان به آن فطرت اولیه بازگشت. عرفان نیز سیر در این موانع به همین فطرت و حقیقت وجود انسان و تحقق آنهاست که انسان را آینه تمام عوالم هستی و به تعبیر دقیق‌تر آینه تمام‌نمای خدا می‌کند.
شاه‌آبادی با اعتقاد خود در مورد فطرت اولیه انسان به بیان عرفان برای همه گرایش داشت، تا هر کس به اندازه خود از آن استفاده کند. راه رسیدن به همه مراتب عرفانی تهذیب نفس با شریعت است. از مباحث این پژوهش این نتیجه حاصل می‌شود که دین ابعاد گوناگونی دارد که در بطن هم هستند و حقیقت آنها عرفان است. ضرورت معرفی جنبه باطنی دین از این‌جاست که تشنگی معرفت و حق امری حقیقی و درونی انسان است و این امر موجب رجوع تشنگان به آن و پویایی و زنده بودن نیز می‌شود.
۲۹. مقایسۀ نظریات سیاسی آیت‌الله شاه‌آبادی و امام خمینی
- محمدعلی محمدی
- حکومت اسلامی
- سال هفدهم، شمارۀ دوم، تابستان ۹۱، پیاپی ۶۴
چکیده
در این مقاله، دیدگاه‌های سیاسی آیت‌الله شاه‌آبادی (ره)، تنقیح و سپس با دیدگاه‌های سیاسی امام خمینی، مقایسه و موارد هماهنگی و در مواردی، تفاوت نظریات این دو استوانه فقاهت، عرفان و سیاست، تبیین خواهد شد. فرضیه مقاله بر آن است که بخش‌های زیادی از دیدگاه‌های سیاسی حضرت امام با نظریات استادشان؛ آیت‌الله شاه‌آبادی، همسو و در برخی موارد، نسخۀ کامل‌شده آن نظریات است. شواهدی نیز در دست است که استاد، سال‌ها قبل از رحلتش مسیر راه را برای شاگرد سخت‌کوش خویش، تبیین کرده بود و امام راحل نیز «آنچه استاد ازل گفت» واگویی می‌کرد.
۳۰. نقش فطرت در اثبات مبدأ در منظومه معرفتی حکیم شاه‌آبادی
- محمد غفوری‌نژاد
- پژوهشنامه فلسفه دین (نامه حکمت)
- سال نهم پاییز و زمستان ۱۳۹۰ شماره ۲ (پیاپی ۱۸)
- چکیده
آیت‌الله میرزا محمدعلی شاه‌آبادی، از بنیان‌گذاران نظریۀ فطرت در قرن اخیر به شمار می‌رود. رهیافت شاه‌آبادی به نظریه فطرت، درون‌دینی و احیاناً آمیخته با رویکرد ذوقی و عرفانی است. در عین حال، برخی از نظریه‌پردازی‌های وی از پشتوانه فلسفی و عقلانی برخوردار است. شاه‌آبادی، با تمسّک به مقتضیّات فطرت انسانی، از طرق متعدّدی به اثبات خداوند و صفات کمالی او پرداخته است. تمسّک به فطرت عشق به کمال مطلق، فطرت افتقار، فطرت امکان، فطرت انقیاد، فطرت خوفیّه، فطرت امید، فطرت حبّ اصل و بغض نقص، از جمله طرقی است که شاه‌آبادی بدین منظور پیموده است. اساس دو برهان فطرت افتقار و فطرت امکان، به ترتیب، میراثی صدرایی و سینوی است که شاه‌آبادی با بیانی جدید، آن را ارائه کرده اما دیگر موارد، از نوآوری‌های حکیم شاه‌آبادی محسوب می‌شود. به نظر می‌رسد که بعضی از براهین شاه‌آبادی، همچون برهان فطرت انقیاد، فطرت خوف و فطرت حبّ اصل و بغض نقص، از حیث صغروی، در گفتمان عقلانی و فلسفی قابل دفاع نیست؛ اما بعضی، همچون برهان فطرت عشق و فطرت امید، قابل اتکا بوده و مورد تمسّک برخی حکمای متأخّر قرار گرفته است.
۳۱. فطرت و عشق از منظر آیت‌الله شاه‌آبادی و امام (قدس سرهما)
- محمدمهدی گرجیان
- قبسات، ۱۳۸۴ شماره ۳۶
- چکیده
فطرت از موضوعاتی است که در طول تاریخ مورد توجه ادیان آسمانی، اندیشه‌وران و معرفت‌طلبان بوده و هست. فرهیختگان عرصه توحید و دانشوران ساحت انسان‌شناسی، نقد عمر خویش را صرف این کالای ثمین کرده و همت خویش را در بحر معرفت فطرت به غواصی کشانده‌اند تا دُرّ عشق را از صدف فطرت اصطیاد کنند. موضوع فطرت از یک منظر، بحث فلسفی است؛ چرا که با سه موضوع مهم فلسفه (خدا، جهان، انسان) ارتباط دارد و از منظر دیگر، بحث فطرت و عشق از موضوعات و مسائل عرفانی شمرده می‌شود (چرا که مهم‌ترین موضوع عرفانی عبارت از توحید و موحد است) و عارفان به نحو تفصیلی با زاویة دید نافذ خود به بحث و مذاکره و سرانجام به چشیدن آن پرداخته‌اند. از منظر ثالث، به مباحث روان‌شناسی و علوم مرتبط به آن نیز مربوط می‌شود؛ چنان‌که با مباحث معرفت‌شناسی، خداشناسی، انسان‌شناسی، دین‌شناسی، معاد، تعلیم و تربیت و مباحث این‌گونه‌ای ارتباط دارد، و در رأس همة آنها در منابع و آموزه‌های دینی (قرآن و سنت) نیز روی مسأله فطرت تکیه فراوانی شده است که در نهایت هر اندیشه‌وری با رویکرد خاص خود، آیات و روایات وارد در این باب را به تفسیر نشسته که در این میان لطایف عرفانی عارفان متأله حلاوت ویژه‌ای دارد که مباحث را در باب فطرت به‌نحو فطری تفسیر کرده، با نگاه ویژه خود با مبدأ فطرت و عشق و گام‌های عاشقانه به مقصد معشوق رهسپار شدند، از میان عارفانی که در این عرصه به بحث نشسته‌اند می‌توان به عارف کامل میرزا محمدعلی شاه‌آبادی و خلف صالحش حضرت امام خمینی اشاره کرد که با استفاده از آموزه‌ها و یافته‌های پیشینیان، لطایف ذی‌قیمتی را نیز به آن افزوده‌اند.
۳۲. اندیشه سیاسی آیت‌الله شاه‌آبادی و نقش آن در اندیشه سیاسی امام خمینی
- مصطفی جعفرپیشه‌فرد
- حکومت اسلامی
- ش ۲۴ (تابستان ۱۳۸۱): ص ۸۲ – ۱۰۲.
برخی مقالات دیگر
۱. تبیین مفهوم قرآنی فطرت‌گرایی توحیدی براساس اندیشه‌های انسان‌شناختی آیت‌الله شاه‌آبادی (ره)
- فصلنامه علمی مطالعات قرآنی
- دوره ۱۵، شماره ۶۰؛ زمستان ۱۴۰۳؛ صص ۲۷-۴۹
- محسن ابراهیمی، محمود نوذری
چکیده
فطرت به عنوان یکی از بنیان‌های انسان‌شناختی در معارف قرآنی متضمن امور ذاتی و سرشتی در انسان است و دانشمندان علوم اسلامی همواره سعی در تفسیر و تبیین آن داشته‌اند. آیت‌الله شاه‌آبادی از جمله اندیشمندان معاصری است که با تقریری نوین از فطرت‌گرایی انسان و منشأ توحیدی آن، همه معارف اسلامی را مبتنی بر آن دانسته است. این مقاله که با روش تحلیلی، تفسیری و استنباطی به نگارش درآمده است در پی آنست که فطرت‌گرایی توحیدی را از منظر مفهوم‌شناسی بررسی کرده و ابعاد معنایی آن را برپایه دیدگاه آیت‌الله شاه‌آبادی بازخوانی نماید. براین اساس فطرت‌گرایی انسان اگرچه دارای جلوه‌های متعددی است که همه کنش‌ورزی‌های او را در بر می‌گیرد ولی در یک تفسیر وحدت‌گرایانه به یک ریشه باز می‌گردند. با اعتنا به این خاستگاه و نیز با توجه به لوازم و اقتضائات عقلی آن می‌توان سایر معارف اسلامی را با تکیه بر آن بنا نموده و تبیین جامعی از آنها ارائه نمود.
۲. زمینه‌های اقتصادی شکل‌گیری انقلاب در اندیشه آیت‌الله محمدعلی شاه‌آبادی (ره)
- سید محمد جواد قربی
- دولت‌پژوهی ایران معاصر
- دوره نهم؛ زمستان ۱۴۰۳؛ ۷۹- صص: ۱۰۹
۳. مروری بر حیات علمی و سیاسی عارف کامل، آیت‌الله العظمی میرزا محمدعلی شاه‌آبادی
- مرکز بررسی اسناد تاریخی
- ۳ آذر ۱۴۰۳
۴. شرکت‌های مخمس؛ الگوی اقتصادی محله
- سرمقاله شماره یازدهم گاهنامۀ «الگوی سوم»
- بهمن ۱۴۰۱
۵. بررسی سیره علمی، اخلاقی عرفانی و سیاسی آیت‌الله شاه‌آبادی
- حسین مروّتی شریف‌آبادی
- مجله پژوهش و مطالعات علوم اسلامی
- سال دوم، شماره ۲۰، اسفند ۱۳۹۹
۶. انسان اجتماعی مبتنی بر نظریۀ فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی و دلالت‌های آن در گونه‌شناسی کنش اجتماعی
- علی انصاری مقدم
- فصلنامه علمی تخصصی فرهنگ پژوهش
- شماره ۳۸، تابستان ۱۳۹۸، ویژه علوم اجتماعی
۷. بررسی سیره نظری و عملی آیت‌الله محمدعلی شاه‌آبادی در اصلاح اقتصادی و اجتماعی
- سیدمحمدجواد قربی
- مطالعات تاریخی
- پاییز ۱۳۹۸ – شماره ۶۶
- چکیده
آیت‌الله محمدعلی شاه‌آبادی از جمله شخصیت‌های عرفانی و فقهی تاریخ معاصر ایران است که به ابعاد فکری و عملکرد اقتصادی و سیاسی او کمتر توجه شده است. از این رو، مقاله حاضر تلاش دارد با روشی تحلیلی-توصیفی به بررسی این ابعاد بپردازد. سوال اصلی مقاله این است که فعالیت‌های اجتماعی و اقتصادی آیت‌الله شاه‌آبادی چه نمودهای نظری و عملی‌ای داشته است؟ یافته‌های مقاله نشان می‌دهد که او علاوه بر نظریه‌پردازی در خصوص مسائل اقتصادی جهان اسلام، در حوزه عملی نیز فعال بوده و برای برون‌رفت از تهدیدهایی نظیر ربا و بانکداری غربی به تأسیس جمعیت‌ها و شرکت‌های اقتصادی همت گماشت. شرکت مخمس به عنوان الگوی عملی آیت‌الله شاه‌آبادی، نمایان‌گر پیوند اندیشه و عمل اقتصادی او است. او در طرح ناحیه مقدسه اسلام، مسائل اقتصادی را برجسته می‌سازد و الگوی اقتصادی او را می‌توان مبتنی بر مشارکت عمومی و برپایی نهادهای مالی و اقتصادی مبتنی بر احکام اقتصادی اسلام در نظر گرفت.
۸. دلالت‌های نظریه «فطرت» در نظام تربیتی اسلام
- احمدعلی قانع، سینا عصاره‌نژاد دزفولی
- علوم تربیتی از دیدگاه اسلام
- سال پنجم؛ پاییز و زمستان ۱۳۹۶ شماره ۹
- چکیده
هدف پژوهش حاضر، استخراج دلالت‌هایی از نظریه فطرت در نظام تربیتی اسلام است. نظریه «فطرت» یکی از نظریه‌های کلان انسان‌شناختی اسلامی است که سرشتی خاص را برای انسان متصور است. «بهره‌مندی همه شاکله‌های تربیتی از فطرت الهی»، «رأی به توانایی رشد همه انسان‌ها»، «معتبر دانستن بخشی از تفاوت‌های تربیتی افراد»، «امکان ارتباط افراد با زبان فطرت»، «فطری دانستن ارتباطات میان انسان‌ها»، «مفاهمۀ ذاتی افراد با زبان دینی» و «مبتنی بودن بقای شاکله‌های تربیتی بر بخش فطری» از جمله مواردی هستند که از نظریه فطرت استنباط شده‌اند و بر این اساس دلالت‌هایی مانند «توجه به جنسیت در سیاست‌گذاری تربیتی»، «توجه به طبیعت‌های ویژه»، «تمرکز بر نفوس قریب‌العهد»، «توجه به سنین خاص» و «ارتباط تربیتی دین‌محور به جای شریعت‌محور» برای باز شدن باب تفکر و در نتیجه سیاست‌گذاری بر این مبنا در نظریه تربیتی بیان شده‌اند.
۹. شیخ عارف (مروری بر زندگی آیت‌الله محمدعلی شاه‌آبادی)
- داود رضایی چراتی
- ۱۳۹۶
- پرتال امام خمینی
۱۰. اسفار اربعه عرفانی به تقریر آیت‌الله شاه‌آبادی
- مهدی دیناروند، احمد عابدی
- عرفان اسلامی
- سال یازدهم؛ شماره اول، بهار و تابستان ۱۳۹۵؛ شماره ۳۲
- چکیده
سالک راه حق با پیمودن سفری چهارمرحله‌ای که به «اسفار اربعه» شهرت یافته است، خود را به حضرت حق عزوجل رسانده، به بقای پس از فنا دست یافته و به دستگیری از خلایق می‌پردازد. این سفرهای چهارگانه که به ترتیب عبارت‌اند از: سفرِ «من الخلق الی الحق»، «فی الحق بالحق»، «من الحق الی الخلق» و «فی الخلق بالحق»، از شهرت فراوانی برخوردارند و آیت‌الله شاه‌آبادی (ره) بر پایه همین الگو، و همچنین بر اساس آیات مربوط به ملاقات حضرت موسی و حضرت خضر (ع) اسفار اربعه را به صورت دیگری که عبارت است از سفرِ «من الخلق الی الحق المُظهَر»، «من الحق المظهر الی الحق الظاهر»، «من الحق الظاهر الی الحق الباطن» و «من الحق الباطن الی الخلق» مطرح و تبیین می‌کنند. از مهم‌ترین ویژگی‌های اسفار اربعه مرحوم شاه‌آبادی، می‌توان به تکیه داشتن آن بر آموزه‌های قرآنی و روایی و همچنین توجه ویژه آن به جایگاه انسان کامل در امر سیر و سلوک اشاره کرد. مقاله پیش‌رو، به شرح اسفار اربعه و آرای مرحوم شاه‌آبادی در این زمینه خواهد پرداخت تا به این وسیله درک بهتری از کیفیت سلوک برای ما حاصل شود.
۱۱. نظریۀ فطرت و دلالت‌های کلان آن در طراحی الگوی پیشرفت
- لبخندق، محسن
- پژوهشنامه علوم انسانی اسلامی
- پاییز و زمستان ۱۳۹۳ – شماره ۲
- چکیده
«نظریه فطرت»، عنوان دیدگاهی انسان‌شناختی است که با تکیه بر اصول عمیق قرآنی و قواعد سدید حکمی و عرفانی بنا شده است. با تکیه بر این نظریه، دلالت‌های کلانی در طراحی و تدوین الگوی پیشرفت می‌توان یافت که برخی از آنها عبارتند از «ضابطه‌مندی عقلانی پیشرفت»، «فطرت‌محوری، لازمۀ عدم انسداد مسیر پیشرفت»، «وحدت و یکپارچگی اجتماعی و لزوم التزام به نظریه فطرت»، «رابطه ضروری دین و پیشرفت»، «لزوم جامع‌نگری الگوی پیشرفت»، «ضرورت التزام به مفهوم «الگوی بومی پیشرفت»، «التزام به تعامل با دیگر الگوهای پیشرفت» و «امکان شکل‌گیری الگوی جهانی پیشرفت».
۱۲. خداجویی فطری آدمی؛ بررسی و مقایسه آراء اندیشمندان معاصر اسلامی
- فرح رامین؛ فاطمه اکبرزاده نجار
- معرفت
- سال بیست و هفتم؛ مرداد ۱۳۹۷ شماره ۲۴۸ «ویژه کلام»
- چکیده
«فطرت» امری تکوینی و جزئی از سرشت انسان است که به بعد روحی و معنوی او مربوط می‌شود. در وجود این فطرت الهی، که زمینه‌ای برای خداجویی و خداشناسی فطری است، تقریرهایی متنوع و تا حدی متفاوت در آثارشان وجود دارد. این مقاله، با روش توصیفی تحلیلی بر آن است که با استناد به دیدگاه اندیشمندان معاصر اسلامی، که برگرفته از قرآن و سنت الهی است، به اثبات وجود فطرت و جایگاه آن بپردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که اندیشمندان اسلامی، برای وجود فطرت در آدمی، از راهکارهایی همچون شهود باطنی و عرفانی، شواهد تاریخی و تجربی، ادلۀ عقلی و نقلی استفاده کرده‌اند که مهم‌ترین آن، استدلال عقلی است و سایر راهکارها تأییدی بر آن محسوب می‌شود.
۱۳. سیره آیت‌الله شاه‌آبادی؛ از توصیه‌های عرفانی تا مبارزات سیاسی
- خبرگزاری قرآن
- ۱۶ آذر ۱۳۸۲
۱۴. کانون: هرمنوتیک فطرت و معنای اثر هنری
- عبدالحسین پیروز
- زیباشناخت، نیم‌سال اول ۱۳۹۰، شماره ۲۲
۱۵. سیری در سیره عملی و علمی استاد امام حضرت آیت‌الله العظمی محمدعلی شاه‌آبادی
- مصاحبه‌شونده: آیت‌الله نصرالله شاه‌آبادی
- پاسدار اسلام
- تیر و مرداد ۱۳۹۳، شماره پیاپی ۳۹۰-۳۸۹
۱۶. وارثان علم، اعتقاد و مبارزه…
- مصاحبه‌شونده: قاسم تبریزی
- شاهد یاران، دی ۱۳۹۰، شماره ۶۲
۱۷. مصداق بارز جمع المجمع عرفانی
- مصاحبه‌شونده: سعید شاه‌آبادی
- مصاحبه‌کننده: مهدی یزدی
- رهنامه پژوهش
- تابستان ۱۳۹۰ – شماره ۸
۱۸. فیلسوف فطرت یادداشتی بر دو کتاب شذرات المعارف و رشحات البحار
- مهدی دانشور
- رهنامه پژوهش
- تابستان ۱۳۹۰، شماره ۸
۱۹. درآمدی بر شناخت قدرت لطیف
- عبدالله عمیدی
- مطالعات بسیج
- سال سیزدهم؛ تابستان ۱۳۸۹ شماره ۴۷
۲۰. آیت‌الله شاه‌آبادی پاسدار عرفان اسلامی
- مسجد
- ش ۱۲۶، خرداد ۱۳۸۷، ص ۵۸ – ۶۱
۲۱. در بزرگداشت آیت‌الله شاه‌آبادی
- اطلاعات حکمت و معرفت
- ۱۳۸۶، سال دوم، شماره ۸
۲۲. آیة‌الله شاه‌آبادی
- پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه
- ۴/۵/۱۳۸۵
۲۳. مشایخ امام خمینی رضوان‌الله‌علیه‌و‌علیهم
- رضا استادی
- کیهان فرهنگی
- خرداد ۱۳۶۸ – شماره ۶۳
۲۴. عارف بی‌بدیل، آیت‌الله شاه‌آبادی
- محمدرضا پیوندی
- مجله حصون
- بهار ۱۳۸۷، شماره ۱۵
۲۵. لطیف‌ترین روح: مروری بر زندگی عارف کامل آیت‌الله شاه‌آبادی
- روزنامه اطلاعات
- ۲۶ آبان ۱۳۸۶، ص ۶
۲۶. اندیشه سیاسی آیت‌الله شاه‌آبادی و تأثیر آن بر اندیشه سیاسی امام خمینی (ره)
- موسی سلیمی
- رسالت، (۱۹ مرداد ۱۳۸۳): ص ۱۳
۲۷. آیت‌الله شاه‌آبادی (ره) الگوی معنویت و تبلیغ
- حسن اردشیری
- نشریه مبلغان
- آذر و دی ۱۳۸۵، شماره ۸۵
۲۸. حدیث خوبان
- مکاتبه و اندیشه
- بهار ۱۳۸۱، شماره ۱۲
۲۹. پیوند اسلام با عرفان و سیاست در نگاه آیت‌الله شاه‌آبادی و امام خمینی
- روزنامه جمهوری اسلامی
- ۱۳ خرداد ۱۳۸۱، ص ۳؛ ویژه‌نامه صحیفه حوزه
۳۰. شاخص‌های عرفان مرحوم آیت‌الله شاه‌آبادی
- مهدی یزدی
- نشریه رهنامه پژوهش
- شماره ۸ (پیاپی ۲۲)
۳۱. آیت‌الله شاه‌آبادی و مرجعیت امام
- فصلنامه ۱۵ خرداد
- سال هشتم، شماره ۲۶
۳۲. گفتگویی کوتاه با آیت‌الله محمد شاه‌آبادی فرزند آیت‌الله میرزامحمدعلی شاه‌آبادی
- مهدی یزدی
- نشریه رهنامه پژوهش
- شماره ۸ (پیاپی ۲۲)
- رضا استادی
- کیهان فرهنگی
- خرداد ۱۳۶۸، شماره ۶۳
۳۳. نجوم امت ۶ – آیة الله آقا میرزا محمد علی شاه‌آبادی (رحمة الله علیه)
- نور علم
- فروردین ۱۳۶۴، شماره ۹