معرفی کتاب شذرات‌المعارف
شذره‌نویسی در تاریخ تمدن اسلامی امری عام و فراگیر بوده است و بسیاری از علما و اندیشمندان مختلف در حوزه‌های تخصصی یا مورد علاقه خود، آثار و تصنیفاتی را فراهم می‌کردند و آن را تحت عنوان «شذره» یا سایر مشتقات این کلمه در اختیار خوانندگان قرار می‌دادند.
این کتاب با انگیزه بررسی مشکلاتی که مسلمانان به آنها مبتلا هستند و ارائه راهکار برای آنها تألیف شده است. «شذره» به معنای تکه‌های طلا یا مروارید کوچک است. کتاب از پنج شذره و هر شذره از بندهایی تشکیل شده که با عنوان «معرفه» از هم متمایز گشته است:
شذره اول: در این شذره ایشان با بیان اینکه ابتلای مملکت اسلام به «امراض مزمنه و مهلکه، از انتشار عقاید باطله و اخلاق رذیله و افعال قبیحه» به جایی رسیده که «نمی‌توان جامعه را نسبت انسانیت داد» چه رسد به اسلامیت و این مرض‌ها روز به روز در حال شدت است تا به جایی برسد که اسم اسلام را مانند رسم اسلام محو نماید. سپس ایشان اسباب این مرض را غرور مسلمانان به حقانیت خود و قناعت به اسلام انفرادی، یأس از اثرگذاری، تفرقه میان مسلمانان و نداشتن بیت‌المال برمی‌شمارند. راه‌حل ایشان بر پایه دو اصل کلی «تمسک به ریسمان نبوت و ولایت» و «توسعه اجتماعات مذهبی (ریسمان اخوت)» بنا شده است. بر این اساس ایشان چهارده فرع را استخراج می‌کنند.
شذره دوم: در شذره دوم ایشان سیاسی بودن اسلام را مطرح می‌نمایند و سیاست اسلام را بر دو رکن سیاست عِدّه و سیاست عُدّه استوار می‌دانند. برای تأمین سیاست عِدّه، تشکیل جامعه مؤمنان را بر اساس اخوت به تفصیل بیان می‌کنند، در ادامه ارکان اخوت را تشریح می‌کنند. در بخش پایانی شذره دوم، سیاست عُدّه را از مبدأ نیاز انسان به دنیا و دین تبیین می‌نمایند.
شذره سوم: شذره سوم با روایتی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آغاز می‌شود که سی حق مؤمنین را بر یکدیگر مطرح می‌کند. ایشان در هفت بخش (هفت درجه) این سی حق را شرح می‌دهند. درجات اول تا سوم (قبول هدیه، اجابت دعوت، مکافات صله) را در شذره سوم و درجات چهارم تا هفتم را در شذره چهارم توضیح می‌دهند.
شذره چهارم: در این شذره به ادامه شرح حدیث در چهار درجه (شکر نعمت صدیق، حفظ خلّت اخوان، حفظ ناموس و عیادت بیمار) پرداخته شده است.
شذره پنجم: به تناسب بحث از عیادت بیمار و حال احتضار، در این شذره ایشان معارفی را درباره مرگ و برزخ بیان کرده‌اند.
رساله «المعارف»: رساله مستقلی را از آیت‌الله شاه‌آبادی با نام «المعارف» موجود است که از جهت محتوایی و سیاق نگارش با کتاب شذرات سازگاری دارد. لذا در چاپ اول بنیاد علوم و معارف اسلامی، که به تصحیح حجت‌الاسلام سعید شاه‌آبادی در سال ۱۳۸۰ شمسی منتشر شده، این رساله با عنوان شذره ششم اضافه شده است. مطالب این شذره با موضوع فطرت انسان و ویژگی‌های آن، با تفصیل بیشتر در بخش سوم کتاب رشحات البحار (الانسان و الفطره) آمده است.
در انتهای چاپ تصحیح‌شده بنیاد، رساله «شرکت مخمس» آمده است. ایشان پس از آنکه لزوم اجتماع مؤمنان را با یکدیگر و فوائد آن را با عنوان جامعه «ناحیه مقدسه اسلام»، در شذره اول و دوم برمی‌شمارند، طرح عملی خود را برای این هدف در قالب تأسیس شرکت مخمس مطرح نموده‌اند. به این ترتیب سه دسته از مؤمنان، دعاه اسلام (قاطبه مجتهدین عدول که روسای ناظر جامعه ناحیه مقدسه اسلام‌اند)، رعاه اسلام (قاطبه ائمه جماعات و وعاظ و متعلمین علوم اسلامی) و حماه اسلام (قاطبه ملت، مسلمان‌اند)، قسمتی از مال خود را در شرکت گذاشته تا بعد از مخارج شرکت، منافع آن را تخمیس کنند. خمس سود آن را برای قرض‌الحسن و خمس دیگر سود آن را به عنوان خمس واجب برای اعانت و ترویج اساس اسلام مقرر کنند. سپس ایشان مباحث مربوط به شرکت را در شش بخش (جهه) بیان کرده‌اند: امور راجع به اصل شرکت؛ امور راجع به مال‌الشرکه؛ شرایط امین شرکت؛ رابطه شرکاء؛ شرایط اعانه؛ شرایط قرض‌الحسن.
نسخه‌ای از «نظام‌نامه شرکت مخمس» در ۱۱ صفحه به تاریخ آذر ماه ۱۳۰۶ چاپ شده که در چاپ‌های کتاب شذرات وجود ندارد. تاریخ انتشار این نظام‌نامه نشان می‌دهد که طرح آیت‌الله شاه‌آبادی از سال‌ها قبل جنبه عملی به خود گرفته بوده است. بنا به نسخه خطی از شذره اول که در سال‌های اخیر یافت شده است، این شذره در سال ۱۳۴۲ هجری قمری (۱۳۰۲ هجری شمسی) تألیف شده است. به این ترتیب ارتباط منطقی میان نگارش کتاب شذرات و طرح عملی شرکت مخمس (نظام‌نامه شرکت مخمس) دیده می‌شود.
این کتاب اولین بار در سال ۱۳۶۱ قمری (۱۳۲۱ هجری شمسی) و بار دوم در سال ۱۳۶۵ قمری (۱۳۲۵ هجری شمسی) در زمان مؤلف منتشر شده است. چاپ سوم کتاب در سال ۱۳۷۷ قمری (۱۳۳۷ شمسی)، پس از فوت مؤلف انجام شده است. چاپ چهارم آن نیز در بهمن ۱۳۶۲ در ۷۴ صفحه رقعی توسط نهضت زنان مسلمان منتشر گردیده است. چاپ پنجم آن که توسط بنیاد علوم و معارف اسلامی منتشر شده، نسخه‌ای کامل و تصحیح‌شده در اختیار خوانندگان قرار داده شده است. در این نسخه، «معرفه»ها پشت سر هم شماره‌گذاری شده که با احتساب مطالب شذره ششم و شرکت مخمس، ۲۲۸ معرفه را دربر می‌گیرد. آیت‌الله نورالله شاه‌آبادی، فرزند مؤلف بزرگوار، این کتاب را ترجمه و شرح کرده و در سال ۱۳۸۶ شمسی از سوی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی (چاپ ششم) منتشر شده است. البته چاپ اخیر کتاب بر مبنای نسخه تصحیح‌شده بنیاد علوم و معارف نیست و تنها پنج شذرۀ اصلی کتاب را دربردارد و شذره ششم و شرکت مخمس در آن وجود ندارد. همچنین از نسخه‌ای استفاده شده که تعدادی از معرفه‌های شذره‌های اول تا سوم را نیز ندارد.
در سال ۱۴۰۱ شمسی، «بنیاد علوم و معارف اسلامی» این کتاب را بر مبنای نسخه بنیاد علوم و معارف اسلامی، ویرایش مجدد کرده و منتشر نمود. در این ویرایش، شذره ششم با نام اصلی خودش، «المعارف»، پس از پنج شذرۀ اصلی کتاب آورده شده است. همچنین شذره‌های اول و چهارم و پنجم براساس دو نسخه خطی دیگر، مجدداً تصحیح شده‌اند. همچنین مصدریابی روایات و پاورقی‌های کتاب بازبینی مجدد شده و تکمیل گردیده است.