نگاهی به آثار خطی منتشرنشدۀ آیت‌الله شاه‌آبادی

نگاهی به آثار خطی منتشرنشدۀ آیت‌الله شاه‌آبادی

آثار خطی منتشرنشدۀ آیت‌الله‌العظمی شاه‌آبادی

علاوه بر آثاری که در زمان حیات آیت‌الله شاه‌آبادی و پس از آن از ایشان منتشر شده، آثاری نیز به صورت خطی بر جای مانده است. این نسخه‌های خطی که تعدادی از آن‌ها در چند سال اخیر به دست آمده گستردگی ابعاد علمی ایشان را بهتر نشان می‌­دهد. نکته دیگر آن است که ایشان گاه به استنساخ کتاب‌های دیگران می­‌پرداختند. به این ترتیب بخشی از این دست‌نوشته‌ها به استنساخ‌­های ایشان بازمی‌گردد. در نهایت تعدادی از این آثار به قلم ایشان بوده اما انتساب آنها به آیت‌الله شاه‌آبادی قطعی نیست و احتمال استنساخ بودن آن‌ها می‌­رود.[۱]

در ذیل این سه دسته به طور مختصر معرفی شده است:

۱) آثار تألیفی

۱-۱) منازل السالکین

بر کتاب شرح کتاب «منازل­السائرین» خواجه عبدالله انصاری بیش از ده شرح نگاشته شده است[۱]. خواجه منازل سلوک را به صد منزل تقسیم کرده است. این کتاب نیز شرحی دیگر بر اثر خواجه عبدالله بوده است.آیت‌الله شاه‌آبادی هر منزل را به ده بیت تقسیم کرده‌­اند. به این ترتیب در اصل کتاب، منازل سلوک را به هزار منزل رسانده بودند. از آنجا که مؤلف در کتاب شذرات (معرفه ۱۱۵) از آن کتاب نام برده‌اند، معلوم می‌شود که تألیف کتاب منازل بر شذرات مقدم بوده است. ایشان کتاب را به منظور استنساخ به یکی از شاگردان خود به نام آقای ملک خلاقی می‌­دهند و وی در میانه استنساخ از دنیا می‌­رود. تلاش­‌های آیت‌الله شاه‌آبادی برای یافتن نسخه اصلی پس از مرگ شاگرد، ناتمام می‌­ماند و نسخه اصلی از دست می­‌رود. ظاهراً ایشان دوباره دست به نگارش کتاب زده‌­اند و بخش­‌هایی از آن را بازنویسی کرده­‌اند. آنچه اکنون یافت شده است، ۶ منزل با توضیحات کامل آن‌ها (هر یک در ده بیت) در ۳۵۲ صفحه است. این اثر در مراحل تصحیح و تحقیق برای آماده­‌سازی جهت انتشار قرار دارد.

۱-۲) درر الکفایه (شرح کفایه)

این کتاب شرحی است بر کفایه در دو دفتر توسط خود ایشان تألیف و نگاشته شده است. سبک نگارش آن به صورت «صدف فیه درر و هو قوله دام ظله العالی .... اقول ...» است. این کتاب قطعاً تألیف آیت‌الله شاه‌­آبادی است و با گزارش‌های فرزندان ایشان از آثارشان نیز هم­‌خوانی دارد.

۱-۳) العقل و الجهاله

این رساله که از آن سه نسخه خطی، یکی کامل در ۵۱ صفحه و دو نسخه ناقص در ۱۶ و ۸ صفحه، در دسترس است، به مباحثی پیرامون نفس انسانی، عقل و جهل بر پایه نظریه فطرت آیت‌الله شاه‌آبادی پرداخته است. تاریخ این تألیف بعد از تألیف کتاب «الانسان و الفطرة» است ، زیرا در صفحه ۵۱ این جزوه به کتاب الانسان و الفطرة ارجاع داده شده است. (کتاب الانسان و الفطره در سال ۱۳۵۹ق تألیف شده است).

۱-۴) حاشیه بر مصباح الانس

کتاب «مصباح الانس» شرحی است مزجی از ابن حمزه فناری بر مهمترین اثر صدرالدین قونوی یعنی مفتاح الغیب و یا مفتاح غیب الجمع و الوجود، و متن و شرح هر دو از منابع مهم عرفان نظری و از متون آموزشی در این رشته است.

شارح همه عبارات متن را در شرح نیاورده و آنچه را آورده گاه با تغییراتی همراه است و در مجموع متن و شرح را به گونه‌ای به هم آمیخته که جز با علایم و نشانه‌‌ها تفکیک آن‌ها از یکدیگر ممکن نیست. شارح در تبیین قواعد کشفی به لسان عقل سعی بلیغی نموده و کوشیده است تا هماهنگی عرفان و برهان و عقل و دل و شهود و نظر را نشان دهد و از این رو کتاب را مصباح­الانس بین­المعقول و المشهود نامیده و در این جهت به قدوة العارفین، صدرالدین قونوی، تأسی نموده است؛ زیرا او نیز در بسیاری از آثار خود هماهنگی عرفان و برهان را نشان داده است.[۱] آیت‌الله شاه‌­آبادی مجموعاً در ۵۰ مورد بر این کتاب حاشیه‌نگاری کرده­‌اند که بیشتر حاشیه‌­ها کوتاه بوده و برخی از آن‌ها به شکل تصحیح کتاب‌­اند.

۱-۵) حاشیه بر ریاض المسائل

کتاب ریاض ­المسائل فی تحقیق الاحکام بالدلائل نوشته سید علی بن محمد علی بن ابی المعالی طباطبایی حائری (۱۲۳۱- ۱۱۶۱ق) و به زبان عربی و در موضوع فقه استدلالی است. این کتاب از شرح‌‌های معتبر کتاب النافع فی مختصر الشرایع معروف به «مختصر النافع» تالیف محقق حلی (م. ۶۷۶ ق) است. آیت‌الله شاه‌آبادی مجموعاً در قریب به ده موضع حواشی بر این کتاب نگاشته‌اند.

۱-۶) رساله‌ای در اذان و اقامه

از این رساله کوتاه فعلاً نسخه‌ای ناقص پیدا شده است. این رساله به شرح و توضیح فقرات اذان و اقامه پرداخته است. آیت‌الله شاه‌­آبادی با مشی فلسفی و بیشتر عرفانی گوشه‌­هایی از نکات عمیق اذان و اقامه را باز کرده‌­اند.

۱-۷) الکشف و الرساله

در گزارش­‌های پیشین (رک. کتاب استادزاده، ۷۳) از آثار آیت‌الله شاه‌­آبادی به رساله‌­ای در باب نبوت عامه و خاصه اشاره شده بود. در پی‌­جویی‌­های اخیر، جزوه‌­ای به دست آمده است که آیات نبوت را از قرآن کریم انتخاب کرده و توضیحاتی پیرامون آن‌ها داده‌اند. احتمال دارد این جزوه دست­‌مایه اولیه‌­ای برای تدوین کتابی در این باب بوده باشد و شاید همان رساله‌­ای باشد که پیشتر با نام نبوت عامه و خاصه شناخته شده بود.

۱-۸) نوشته‌هایی در ادبیات عرب (صرف، نحو، معانی و بیان)

در خاطرات فرزندان آیت‌الله شاه‌آبادی آمده است که ایشان کتابی در موضوع صرف در ۹۰ درس، ظاهراً به قصد کتابی آموزشی برای مدرسه‌ای در تهران -که خود ایشان تأسیس کرده بودند و بعدها تبدیل به درمانگاه شد- نگاشته بودند و فرزندان نیز آن را درس می‌گرفتند. این کتاب در زمان ایشان با چاپ سنگی منتشر شده، هر چند علی‌رغم جستجوی فراوان هنوز نسخه چاپی آن به دست نیامده است. آنچه موجود است جزواتی است با نام «دروس صرفیه» که احتمال می­‌رود استنساخ بخشی از کتاب باشد. همچنین دست­‌نوشته­‌هایی درس-درس در مباحث نحوی و معانی و بیان نیز موجود است و شاید مجموع این موارد، همگی اجزای یک کتاب واحد را تشکیل بدهد.

۱-۹) نوشته‌های پراکنده فقهی

نوشته‌های مختصر و پراکنده‌ای نیز در مباحث فقهی از ایشان موجود است. از جمله رساله‌ای کوتاه در حرمت ربا و آثار آن و بخش‌هایی از کتاب الحدود و التعزیرات.

 

۲) استنساخ‌ها

۲-۱) تحفة الملوک

این کتاب اخلاقی-عرفانی با نام «تحفه الملوک فی السیر و السلوک» منسوب به علامه سید مهدی بحرالعلوم است که مرحوم آیت‌الله شاه‌آبادی آن را استنساخ کرده بودند. بعدها علامه طهرانی این کتاب را تصحیح و با مقدمه و تعلیقات فراوان در سال ۱۳۹۳ق منتشر کردند. بر اساس آنچه در مقدمه علامه طهرانی آمده است، این کتاب نسخه‌های گوناگون و البته غالباً مغلوط داشته و در بعضی مواضع آن، اصلاً معنا را نمی‌رسانده است[۱]. در نهایت ایشان از نسخه‌ای که نزد علامه طباطبایی (ره) موجود بود و ایشان از آیت‌الله سید ابوالقاسم خوانساری (ره) گرفته بودند، استنساخ نمودند. نسخه‌ای که به خط آیت‌الله شاه‌آبادی (ره) استنساخ شده نیز با کیفیت و صحیح و در ۷۶ صفحه است. درباره صحت انتساب این کتاب به سید بحرالعلوم (ره)، علامه طهرانی به‌تفصیل و با شواهد بسیار در مقدمه بحث کرده‌اند.

۲-۲) کتاب الوقف (للآخوند خراسانی)

این کتاب از آثار فقهی مرحوم آخوند خراسانی (ره) است که در ۱۷ رجب ۱۳۲۴ق نگاشته شده و آیت‌الله شاه‌آبادی (ره) آن را در تاریخ ۱۱ محرم ۱۳۲۸ق در ۹۶ صفحه استنساخ نموده‌اند. مرحوم آخوند خراسانی (ره) چندین رساله فقهی استدلالی نیز در موضوعات گوناگون تألیف کرده که شماری از آن‌‌ها در یک مجلد گردآوری شده و با عنوان «الرسائل الفقهیة» به چاپ رسیده است: کتاب الوقف، کتاب الرضاع (الرسالة الرضاعیة)، کتاب الدماء، کتاب الفراق و الطلاق، رسالة فی العدالة، و کتاب الرهن. برخی از این رساله‌‌ها، از جمله کتاب الوقف، به صورت مستقل نیز چاپ شده است.[۱] همچنین این کتاب در ضمن «قطرات من یراع بحر العلوم أو شذرات من عقدها المنظوم» چاپ شده است. در دوره اخیر نیز دفتر انتشارات اسلامی در تاریخ ۱۴۱۳ق آن را تجدید چاپ نموده است.

۲-۳) رسالۀ احمدیه

این کتاب از تألیفات مرحوم شیخ محمد جواد بیدآبادی در تعلیقه بر «قوانین الاصول» میرزای قمی است. در ابتدای آن آمده است: «فهذه تعلیقات علی کتاب القوانین عند قرائته علی من هو قرّه عینی المسمی باحمد حفظه الله من کل سوء و حسد حاسد اذا حسد و سمیتها بالأحمدیه». مرحوم شیخ آغا بزرگ طهرانی در کتاب الذریعه در رابطه با این کتاب می‌گوید: «الرساله الاحمدیه للمولی محمد جواد الحاج محمد حسن اصفهانی کتبها باسم ولده الشیخ احمد الذی توفی ۱۳۵۵ق ذکرها ولده الآخر الاصغر الشیخ علی محمد نزیل طهران ثم النجف اخیراً، و ثالثهما هو المیرزا محمد علی الشهیر بالشاه‌آبادی بطهران[۱]». البته فعلاً دو برگه بیشتر نیست و امید است با جستجوهای بیشتر، بخش‌های بیشتری از کتاب پیدا شود.

۲-۴) کتاب مصباح الانس

آیت‌الله شاه‌­آبادی این کتاب را استنساخ کرده‌اند که البته ناقص است در ۱۱۹ صفحه و همه بخش‌­های کتاب را در بر نمی‌­گیرد. توضیح آن به صورت زیر است:

  • از صص۲۹۶-۲۵۶ مصباح الانس در صص۱-۵۴ این جزوه؛
  • صص ۲۶۴ تا ۲۷۷ مصباح الانس در ۵۵-۶۵ جزوه؛
  • صص ۴۴۸ تا ۵۰۲ مصباح الانس در ۶۶ تا ۱۱۹ جزوه.

همچنین در صفحات ۱۱ و ۲۷ جزوه دو حاشیه با عبارت «مح ع» آمده است.

۲-۵) جزواتی در علم جفر

بیشتر این جزوات در اوراق جداگانه و پراکنده موجود است و مشخص نیست همه آن‌ها تألیف آیت‌الله شاه‌­آبادی باشد و احتمال می­‌رود حداقل برخی از آنها استنساخ ایشان باشد. ترتیب­‌بندی و تصحیح این اوراق نیازمند جستجو برای تکمیل جزوات و همچنین تخصص در علوم جفر و مانند آن دارد. فعلاً دو جزوه در علم جفر وجود دارد، یکی در ۲۵ صفحه A4 و جزوه‌ای در ۱۲ صفحه.

 

۳) موارد قابل تحقیق

۳-۱) حاشیه بر کفایة الاصول

این کتاب در دو دفتر و به صورت تعلیقه‌­هایی بر کلمات مرحوم آخوند خراسانی (ره) در کفایه نگاشته شده و کامل است. از آنجایی که پس از ذکر نام آخوند، مولف لفظ «دام ظله» را آورده است معلوم می‌شود که این اثر در زمان خود آخوند نوشته شده است. اما تألیفی بودن آن باید بررسی گردد. تعلیقات دفتر اول مربوط به ابتدای کفایه تا الفصل السادس (مباحث حجج و امارات) و در ۲۰۲ صفحه است و دفتر دوم از الفصل السادس تا انتهای کفایه در ۲۴۹ صفحه است.

۳-۲) کتاب القضاء

 این کتاب نیز به خط آیت‌الله شاه‌آبادی و در ۳۴۷ صفحه است، اما در اینکه آیا تألیف ایشان است یا استنساخ ایشان، تردید وجود دارد. برخی قرائن در آن، انتساب اثر را به ایشان دشوار می­‌کند. به عنوان مثال در برخی مواضع مؤلف می‌نویسد: «قال بعض مشایخنا فی جواهره...». با توجه به آنکه مرحوم صاحب جواهر استاد آیت‌الله بیدآبادی (پدر آیت‌الله شاه‌آبادی) بوده است، استاد مستقیم ایشان به شمار نمی‌آید. همچنین این کتاب بسیار منظم نگاشته شده و کتاب‌های تألیفی آیت الله شاه‌آبادی به دلیل تغییرات مکرر، دارای خط‌خوردگی‌ها و بازنویسی‌های زیاد است.

۳-۳) کتاب الاجاره

این کتاب نیز به خط آیت‌الله شاه­‌آبادی و در ۱۵۱ صفحه است اما انتساب تألیف آن به ایشان محل تردید است. از صفجه آخر آن استفاده می‌شود که مطلب ادامه داشته است اما در انتهای صفحه ظاهراً نوشته شده: «تمت بالحمد و السعاده».


[۱] الذریعه الی تصانیف الشیعه؛ ج۱۱؛ ۳۷

 

[۱] دانشنامه حوزوی ویکی فقه http://wikifeqh.ir

 

[۱] رساله سیر و سلوک منسوب به بحر العلوم، مقدمه و شرح علامه طهرانی، صص ۱۳-۲۳

 

[۱] دانشنامه حوزوی ویکی فقه http://wikifeqh.ir


[۱] از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد (ویکی پدیا):

  1. شرح سدیدالدین عبدالمعطی، (نخستین شرح در اوایل قرن هفتم)
  2. شرح سلیمان بن علی بن عبدالله تلمسانی، (متوفی ۶۹۰ ق)
  3. شرح احمد بن ابراهیم واسطی به نام «تنزّل السافرین»، (متوفی ۷۱۱ق)
  4. شرح عبدالغنی بن عبدالخلیل تلمسانی.
  5. شرح شمس‌الدین تستری، (اوایل قرن هشتم)
  6. شرح محمود بن محمود درکزینی، (متوفی ۷۴۳ق)
  7. شرح شمس‌الدین محمد بن ابی بکر، معروف به ابن قیّم جوزیه، (متوفی در سال ۷۵۱)، به نام مدارج السالکین بین منازل إیاک نعبد و إیاک نستعین
  8. شرح کمال‌الدین عبدالرزاق کاشانی، که نگارش آن در بین سالهای ۷۲۸ تا ۷۳۵ هجری قمری صورت گرفته است.
  9. شرح علی شیروانی، با عنوان «صد مقاله عرفانی».
  10. شرح اسماعیل منصوری لاریجانی.
 

[۱] در پی‌جویی­‌های سال‌های اخیر، نسخه‌­های خطی­‌ای از آثار ایشان (همانند بخش­‌هایی از کتاب منازل السالکین) پیدا شده که پیشتر احتمال داده می‌­شد توسط ساواک به سرقت رفته است (رک. استادزاده، ۷۴؛ عارف کامل، ۱۵۹). امید است با توفیق الهی و همکاری افراد مختلف، این نسخه­‌ها تکمیل شده و آثار دیگری از ایشان نیز یافت شود.

نظر خودتان را ارسال کنید

قربی
يکشنبه, ۱۳۹۷/۰۸/۲۷
با سلام. در حال نگارش یک کتاب در خصوص اندیشه سیاسی آیت الله شاه آبادی و تنظیم یک مدخل در خصوص زندگی ایشان می باشم و به همین دلیل چند سوال از متولیان این سایت داشتم. قبلاً هم پیام گذاشتم ولی جوابی دریافت نکردم لطفا یک شماره تماس برای ایمیل اینجانب ارسال کنید تا چند مسئله را از شما جویا شوم
abrmim
سه شنبه, ۱۳۹۷/۰۸/۲۹
سلام جناب قربی. بخش ارتباط با ما فعال خواهد شد ان‌شاءالله