نگاهی دیگر به شذرات المعارف

نگاهی دیگر به شذرات المعارف

شذرات المعارف

شذره‌نويسی در تاريخ تمدن اسلامی امری عام و فراگير بوده است و بسياری از علما و انديشمندان مختلف در حوزه‌های تخصصی يا مورد علاقه خود، آثار و تصنيفاتی را فراهم می‌كردند و آن را تحت عنوان «شذره» يا ساير مشتقات اين كلمه در اختيار خوانندگان قرار می‌دادند.

اين كتاب با انگيزه بررسی مشكلاتی كه مسلمانان به آن‌ها مبتلا هستند و ارائه راهكار برای آن‌ها تأليف شده است. «شذره» به معنای تكه‌های طلا يا مرواريد كوچک است. كتاب از پنج شذره و هر شذره از بندهايی تشكيل شده كه با عنوان «معرفه» از هم متمايز گشته است:

شذره اول

در اين شذره ايشان با بيان اين‌كه ابتلای مملكت اسلام به «امراض مزمنه و مهلكه، از انتشار عقايد باطله و اخلاق رذيله و افعال قبيحه» به جايی رسيده كه «نمی‌توان جامعه را نسبت انسانيت داد» چه رسد به اسلاميت و اين مرض‌ها روزبه‌روز در حال شدت است تا به جايی برسد كه اسم اسلام را مانند رسم اسلام محو نمايد. سپس ايشان اسباب اين مرض را غرور مسلمانان به حقانيت خود و قناعت به اسلام انفرادی، يأس از اثرگذاری، تفرقه ميان مسلمانان و نداشتن بيت المال برمی‌شمارند. راه حل ايشان بر پايه دو اصل كلی «تمسك به ريسمان نبوت و ولايت» و «توسعه اجتماعات مذهبی (ريسمان اخوت)» بنا شده است. بر اين اساس ايشان چهارده فرع را استخراج می‌كنند.

شذره دوم

در شذره دوم ايشان سياسی بودن اسلام را مطرح می‌نمايند و سياست اسلام را بر دو ركن سياست عِدّه و سياست عُدّه استوار می‌دانند. برای تأمين سياست عِدّه، تشكيل جامعه مومنان را بر اساس اخوت به‌تفصيل بيان می‌كرده، در ادامه اركان اخوت را تشريح می‌كنند. در بخش پايانی شذره دوم، سياست عُدّه را از مبدأ نياز انسان به دنيا و دين تبيين می‌نمايند.

شذره سوم

شذره سوم با روايتی از پيامبر اكرم صلی‌الله‌عليه‌وآله آغاز می‌شود كه سی حق مؤمنان را بر يكديگر مطرح می‌كند. ايشان در هفت بخش (هفت درجه) اين سی حق را شرح می‌كنند. درجات اول تا سوم (قبول هديه، اجابت دعوت، مكافات صله) را در شذره سوم و درجات چهارم تا هفتم را در شذره چهارم توضيح می‌دهند.

شذره چهارم

در اين شذره به ادامه شرح حديث در چهار درجه (شكر نعمت صديق، حفظ خلّت اخوان، حفظ ناموس و عيادت بيمار) پرداخته شده است.

شذره پنجم

به تناسب بحث از عيادت بيمار و حال احتضار، در اين شذره ايشان معارفی را درباره مرگ و برزخ بيان كرده‌اند.

شذره ششم

رساله مستقلی از آيت‌الله شاه‌آبادی با نام «المعارف» موجود است كه از جهت محتوايی و سياق نگارش با كتاب شذرات سازگاری دارد. لذا در چاپ بنياد علوم و معارف اسلامی، كه به تصحيح حجت الاسلام سعيد شاه‌آبادی در سال ۱۳۸۰ش منتشر شده، اين رساله با عنوان شذره ششم اضافه شده است. مطالب اين شذره با موضوع فطرت انسان و ويژگی‌های آن، با تفصيل بيشتر در بخش سوم كتاب رشحات البحار (الانسان و الفطره) آمده است.

در انتهای چاپ تصحيح شده بنياد، رساله «شركت مخمس» آمده است. ايشان پس از آنكه لزوم اجتماع مؤمنان را با يكديگر و فوائد آن را و با عنوان جامعه «ناحيه مقدسه اسلام»، در شذره اول و دوم برمی‌شمارند، طرح عملی خود را برای اين هدف در قالب تأسيس شركت مخمس مطرح نموده‌اند. به اين ترتيب سه دسته از مؤمنان، دعاة اسلام (قاطبه مجتهدان عدول كه رؤسای ناظر جامعه ناحيه مقدسه اسلام‌اند)، رعاة اسلام (قاطبه ائمه جماعات و وعاظ و متعلمين علوم اسلامی) و حماة اسلام (قاطبه ملت مسلمان‌اند)، قسمتی از مال خود را در شركت گذاشته تا بعد از مخارج شركت، منافع آن را تخميس كنند. خمس سود آن را برای قرض‌الحسنه و خمس ديگر سود آن را به عنوان خمس واجب برای اعانت و ترويج اساس اسلام مقرر كنند. سپس ايشان مباحث مربوط به شركت را در شش بخش (جهه) بيان كرده‌اند:

- امور راجع به اصل شركت

- امور راجع به مال‌الشركه

- شرايط امين شركت

- رابطه شركا

- شرايط اعانه

- شرايط قرض الحسنه

نسخه‌ای از «نظام‌نامه شركت مخمس» در ۱۱ صفحه به تاريخ آذر ماه ۱۳۰۶ چاپ شده كه در چاپ‌های كتاب شذرات وجود ندارد. تاريخ انتشار اين نظام‌نامه نشان می‌دهد كه طرح آيت‌الله شاه‌آبادی از سال‌ها قبل جنبه عملی به خود گرفته بوده است. همانطور كه نسخه اوليه و خطی كتاب برای سال ۱۳۰۲ش است كه تا زمان چاپ ظاهراً تغييراتی كرده بوده است.

اين كتاب اولين بار در سال ۱۳۶۱ق (۱۳۲۱ش) و بار دوم در سال ۱۳۶۵ق (۱۳۲۵ش) در زمان مرحوم شاه‌آبادی منتشر شده است. چاپ بنياد علوم و معارف كه كامل‌ترين و صحيح‌ترين نسخه منتشر شده از كتاب است، «معرفه»ها پشت سر هم شماره‌گذاری شده و با احتساب مطالب شذره ششم و شركت مخمس، ۲۲۸ معرفه را دربرمی‌گيرد. آيت‌الله نورالله شاه‌آبادی اين كتاب را ترجمه و شرح كرده كه در سال ۱۳۸۶ش از سوی پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامی منتشر شده است. چاپ اخير كتاب تنها پنج شذره را دربردارد و شذره ششم و شركت مخمس در آن نيست. همچنين از نسخه‌ای استفاده شده كه تعدادی از معرفه‌های شذره‌های اول تا سوم را نيز ندارد.

نظر خودتان را ارسال کنید